Stan Getz in een lachspiegel

EEN VAN DE allerbeste voorbeelden van jazz-met-strijkers is nog altijd Focus, een plaat van Eddie Sauter en Stan Getz uit 1961....

Veel minder bekend is dat Sauter en Getz in 1965 opnieuw samenwerkten, ditmaal voor de soundtrack van een film van Arthur Penn, Mickey One. Na ruim dertig jaar is die muziek voor het eerst weer verkrijgbaar, in een cd-uitgave vol nooit eerder uitgebrachte versies. Het is een vreemd geval; een grotesk tweelingbroertje van Focus, dat jarenlang ergens op zolder verborgen werd gehouden.

Het verhaal van Mickey One heeft kafkaëske trekken. Warren Beatty speelt een droogkomische stand-up comedian die afscheid neemt van zijn luxe leventje - alleen maar omdat hij denkt dat iemand het op hem heeft gemunt. Het is een film in strak zwart en wit, hier en daar opgefleurd met wat geschifte symboliek; een verblindende theaterschijnwerper speelt bijvoorbeeld de rol van een onverschillige God. Mickey One is expressionistisch en onbeheerst en zakt tegen het einde wat in, maar heeft een unieke, koortsachtige sfeer.

De muziek draagt daar veel aan bij. Getz kruipt in de huid van de panische hoofdfiguur; hij vertolkt Mickey op tenorsax, zoals Beatty hem voor de camera vertolkt.

In de jaren 1961-'65 was Getz uitgegroeid tot de Koning van de bossanova. Sauters hoofdmelodie is dan ook een samba, een eerbewijs dat overigens pesterig wordt verstoord door kwebbelend achtergrondcommentaar van het orkest. Mickey voerde de saxofonist terug naar zijn jonge jaren, toen hij met een hardere toon (en zijn eigen exquise timing) de blues speelde, maar leidde ook naar het voor hem onbekende territoir van John Coltranes new thing.

Getz speelt alsof Sauters noten de demonen zijn die Mickey op de hielen zitten: met grote sprongen, alsof hij wordt voortgejaagd door elektrische schokken, probeert hij uit hun buurt te blijven. Je kunt je de verbazing indenken van luisteraars die Getz alleen van The Girl from Ipanema kenden.

Terwijl Mickey zijn traject volgt van de elegante nachtclubs naar de goot, diept Sauter het ene na het andere stijlcitaat op, in een intensiteit die herinnert aan de muziek van Carl Stalling, de componist van hyperkinetische montages voor de Bugs Bunny-tekenfilms. Stalling creëerde een stroom van muzikale grappen die de handeling in de cartoon weerspiegelde. De muziek voor Mickey One is een variant op dat idee: de composities volgen het verhaal en nemen steeds andere gedaanten aan, van rock 'n' roll, polka en Las Vegas-glamour tot een waterig Leger-des-Heils-orkest. Getz rekt daarbij de melodielijnen uit hun harmonische en ritmische verband om de dramatiek nog te vergroten.

Jazz en film zijn samen groot geworden. De close-up kwam bijvoorbeeld tegelijk op met de jazzsolo, en van de jazz leerden filmers en acteurs hoe ze binnen een complex stramien konden improviseren. In dat licht kun je Getz' improvisaties als een metafoor voor Warren Beatty's method acting zien.

Mickey One heeft tegenwoordig een betere naam dan in de jaren zestig, en misschien daagt er nu ook eerherstel voor de excentrieke muziek. Sauter drijft de spot met Getz' melkkoetje (bossanova), maar laat sowieso geen enkele stijl met rust. Zijn lachspiegel maakt de liefdesmotieven overdreven weelderig (al speelt Getz hier prachtig), de flarden swingende big band klinken als een parodie op schrille jazz-soundtracks (zoals deze) over verlopen showbizz-figuren en de onderkant van de samenleving.

Net als de film zoekt de muziek steeds de uitersten op. Dit is zo'n gestoord project waarvan de makers zeggen: 'Over dertig jaar vinden ze dit gewéldig.' Ze hadden gelijk.

Kevin Whitehead

Stan Getz Plays Music from the Soundtrack of 'Mickey One'. Verve 314 531 232-2.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden