Stamcellen met haken en ogen

Cellen uit embryo's voor lichaamsreparatie zijn omstreden, maar cellen uit volwassenen lijken geen goed alternatief. Dat staat althans in Nature....

HET MOET een moedeloos stemmende week zijn geweest voor zowel president Bush als paus Johannes Paulus II. De toon werd eind vorige week gezet met juichend wetenschappelijk nieuws over het gebruik van embryonale stamcellen en therapeutisch klonen. In de ogen van de beide wereldleiders zijn dat twee doodzonden in één klap.

Vervolgens zetten twee onderzoeksgroepen deze week een kanttekening bij het gebruik van volwassen stamcellen, een alternatief waarop de kerkvorst zijn kaarten heeft gezet. Dergelijke cellen, aldus de critici, zijn misschien helemaal niet geschikt als bouwstenen van uiteenlopende weefsels.

De laatste maanden duiken regelmatig wetenschappelijke artikelen op waarin onderzoekers juist hoog opgeven van de ruime mogelijkheden kapotte menselijke weefsels of organen in de toekomst te repareren met deze volwassen stamcellen, afkomstig uit bijvoorbeeld beenmerg, bloed of het centraal zenuwstelsel.

Zogeheten embryonale stamcellen lijken daarvoor op het eerste gezicht veel geschikter. Dat zijn de echte basisbouwstenen van het lichaam, gevormd in heel prille embryo's. Gebruik daarvan voor onderzoek, of in de toekomst voor therapeutische doeleinden, is echter vooral in de Verenigde Staten en in religieuze kring omstreden.

Een redelijk alternatief, zo wordt daar betoogd, bieden de volwassen stamcellen. Wat minder flexibel weliswaar dan embryonale cellen, maar waarschijnlijk óók best bruikbaar. Het Vaticaan beloofde vorig jaar veel geld te steken in onderzoek naar dergelijke cellen.

Volgens twee publicaties in de online-versie van het tijdschrift Nature van 13 maart worden de gebruiksmogelijkheden misschien wel overschat. De laatste tijd, aldus de critici, heeft de gedachte postgevat dat volwassen stamcellen in contact met cellen van een ander weefsel zich zó flexibel opstellen dat ze tot cellen van dat betreffende weefsel evolueren. Die conclusie volgt dan uit het feit dat de stamcellen eigenschappen overnemen van de cellen waar ze mee in contact worden gebracht.

Dat kan echter ook het gevolg zijn van een ander fenomeen, namelijk van fusie tussen de cellen, waarschuwen onderzoekers van de universiteit van Florida en van de universiteiten van Edinburgh en Oxford. Beide groepen brachten volwassen muizencellen - respectievelijk gewonnen uit beenmerg en zenuwcellen - in contact met embryonale stamcellen.

De gedachte daarbij is dat door het contact met die embryonale cellen de volwassen cellen een verjongingskuur ondergaan. Inderdaad bleken de volwassen cellen eigenschappen over te nemen, maar niet door eigen plooibaarheid of een soort herprogrammering, maar door het feit dat ze versmelten met de embryonale cellen. Daarbij ontstonden een soort monstercellen met een dubbele set genetisch materiaal, die overigens ogenschijnlijk geen afwijkend gedrag vertoonden.

Iets vergelijkbaars zo is de redenering van de onderzoekers zou kunnen gebeuren bij de vermeende succesvolle onderzoeken met volwassen stamcellen; die zijn mogelijk niet zelf veranderd maar misschien eveneens gefuseerd.

Einde volwassen stamcellen? Dr. Paul van der Saag van het Hubrecht Laboratorium in Utrecht is niet bijster onder de indruk van deze kritische resultaten. Zo wordt onvoldoende duidelijk welke aantallen cellen fuseren. Bovendien is er volgen hem nog geen zinnig woord te zeggen over de implicaties.

Van der Saag kan zich niet aan de indruk onttrekken dat politieke motieven een rol spelen bij de publicaties in Nature. 'Beide partijen zouden daar eens mee moeten ophouden', zegt hij. 'Hier schieten we niets mee op.'

Hoe dan ook, bij de adepten van de embryonale stamcel zien de zaken er wetenschappelijk gezien rooskleurig uit.

Vorige week publiceerden verschillende onderzoeksgroepen gezamenlijk in het tijdschrift Cell de resultaten van een experiment met zogeheten therapeutisch klonen, bij muizen weliswaar, maar wel het eerste bewijs dat deze werkwijze geneeskundige potentie heeft.

Bij het experiment werden, via een enorme omweg, huidcellen van de staart ingezet om muizen met een genetisch defect in hun immuunsysteem waardoor ze geen B- en T-afweercellen aanmaken, gedeeltelijk te genezen. Allereerst werd een kloontechniek gebruikt: de kern van een muizenstaartcel werd ingebracht in een eicel waaruit vooraf de kern was verwijderd.

Daarbij ontstaat eigenlijk een pril embryo, dat na een aantal delingen vol stamcellen zit. Die embryonale cellen werden geoogst en genetisch veranderd. Vervolgens kweekten de onderzoekers deze gerepareerde cellen op tot een meer gespecialiseerd celtype dat aan de basis staat van de beenmerg- en bloedproductie en de afweer van het lichaam. Die werden ingespoten bij het zieke dier, dat vervolgens een klein beetje opknapte.

Het gebruik van een kloontechniek en het daarmee vormen van embryo's die in dit geval geen lang leven beschoren zijn, maar die in potentie wel zouden kunnen uitgroeien tot volwassen dieren, maakt de techniek omstreden.

Bovendien plunderen de onderzoekers de embryo's. Toepassing van deze techniek bij de mens zal dan ook nog heel wat ethische voeten in de aarde kunnen hebben.

Voorlopig is het nog lang niet zover. Zo bleek dat het herstel van de muis maar zeer ten dele was gelukt. Er werden wel B- en T-cellen gevormd maar veel te weinig. Waarom is niet duidelijk. Voor het vormen van één muizenkloon waren bovendien meer dan tweehonderd eicellen nodig. De techniek zal dan ook nog heel wat moeten verbeteren, voordat praktische toepassing bij de mens haalbaar wordt.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden