Stamcellen krijgen de ruimte

Het Nederlandse stamcelonderzoek worden grote kansen toegedicht. Komende maandag wordt er subsidie voor uitgetrokken...

Emeritus-hoogleraar hematologie Jan Sixma herinnert zich precies wanneer zijn afdeling in het UMC Utrecht met beenmergtransplantaties begon: dat was in 1978, tien jaar nadat in Leiden bij de eerste Nederlandse patiënt, een baby met een immuunziekte, ziek beenmerg was vervangen door beenmergstamcellen.

Sindsdien is de stamceltherapie niet meer uit zijn vakgebied weg te denken. Het internationale beenmergregister telt wereldwijd tien miljoen vrijwilligers. In Nederland worden jaarlijks een paar honderd transplantaties toegepast bij patiënten met bloed- of lymfklierkanker of immuunziekten.

Dat succes is al veertig jaar ongeëvenaard. Want hoewel stamcellen in tal van organen zijn aangetroffen en hun waarde voor de geneeskunde onschatbaar lijkt, is de praktische toepassing ervan lastig. ‘Beenmerg is in staat om continu stamcellen te leveren’, legt Sixma uit, ‘terwijl andere weefsels ze in veel lager tempo maken en het ook moeilijker is die cellen tussen andere cellen te herkennen.’

Maar er is nog een reden waarom het aantal klinische toepassingen beperkt blijft: de vertaalslag van het laboratorium naar de kliniek is complex en zeer duur. Voordat veelbelovende onderzoeksresultaten bij mensen mogen worden toegepast, moet aan strenge landelijke en Europese regelgeving worden voldaan. Voor de farmaceutische industrie is het terrein nauwelijks interessant, zegt Sixma. ‘Het gaat niet om een pil die je aan tienduizend patiënten kunt geven, het is een heel individuele therapie.’ Kostbaar materiaal en kweekfaciliteiten maakt het onderzoek bovendien zeer prijzig.

Daarom heeft de overheid besloten bij te springen. Staatssecretaris Bussemaker van Volksgezondheid reikt maandag zeven subsidies uit aan toponderzoekers, die daarmee de stap kunnen zetten van hun laboratorium naar de kliniek. Er is 22,4 miljoen euro beschikbaar voor 14 jaar onderzoek. Dat moet leiden tot nieuwe behandelmethoden en een internationaal kennisniveau.

Sixma, oud-voorzitter van de Gezondheidsraad, zat in de commissie van nationale en internationale experts die de ingezonden projecten beoordeelde. Vorig jaar deed hij als voorzitter van een werkgroep van ZonMw (de organisatie die gezondheidsonderzoek en zorginnovatie financiert) onderzoek naar de stand van het stamcelonderzoek in Nederland. ‘Kansrijk’, luidde de conclusie van het rapport, waarin een inventarisatie was opgenomen van de vele tientallen veelbelovende studies die in Nederland gaande zijn.

Bussemaker zegde daarop subsidie toe voor het ZonMw-programma Translationeel Adult Stamcelonderzoek (TAS). Dat was, zegt Sixma, ‘een merkwaardig effect’ van het regeerakkoord. De ChristenUnie en het CDA, tegenstanders van het kweken van menselijke embryo's voor wetenschappelijk onderzoek, wilden het verbod daarop handhaven maar spraken zich in ruil daarvoor krachtig uit voor onderzoek met volwassen stamcellen.

Twee van de gesubsidieerde stamcelstudies zijn al ver gevorderd. ‘Daarvan weten we over een paar jaar of ze veilig zijn en iets opleveren’, aldus Sixma. Zo onderzoekt bijzonder hoogleraar Jenneke Klein-Nulend (VUmc en ACTA) drie groepen van tien patiënten die een tandimplantaat nodig hebben maar daarvoor over te weinig kaakbot beschikken. De eerste groep krijgt kunstmatig botmateriaal, de tweede groep kunstmatig bot vermengd met stamcellen uit eigen vetweefsel en de derde groep alleen vetstamcellen. Onderzoek moet uitwijzen of vetstamcellen ook in de mond een functie kunnen vervullen.

De tweede klinische studie wordt uitgevoerd in het Leidse LUMC, waar de onderzoeksgroepen van hoogleraren Wim Fibbe, Daan Hommes en Ton Rabelink zich buigen over het immuunsysteem van 15 patiënten die onlangs een niertransplantatie hebben ondergaan en 25 patiënten met de ziekte van Crohn, een auto-immuunziekte. Zij krijgen zogeheten mesenchymale stamcellen uit beenmerg toegediend.

Die stamcellen kunnen uitgroeien tot verschillende celtypes, en er zijn aanwijzingen dat ze ook effect hebben bij immuunziekten. In Leiden wordt onderzocht of die beenmergcellen afstoting van getransplanteerde nieren kunnen tegengaan en of ze bij Crohn-patiënten de chronische darmontstekingen kunnen verminderen en het weefsel kunnen helpen herstellen.

Dat alle zeven projecten succes zullen hebben, is onwaarschijnlijk, zegt Sixma. ‘Ik ben al tevreden als er over veertien jaar een paar zijn geslaagd.’

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden