ReportageRusland

Stalins prestigesteden sterven stille dood

Rusland kent 321 steden die gebouwd zijn rondom één fabriek. Ze vormden het fundament onder Jozef Stalins grootse Sovjet-droom. Maar de steden kwijnen weg. En dat komt door de buitenlandse sancties, fulmineren ze in aluminiumstad Nadvoitsy.

De Nadvoitsy Aluminiumfabriek uit 1954.Beeld Emile Ducke

‘Schoffeert u ons niet, alstublieft. Rusland wordt al genoeg geschoffeerd.’ De 76-jarige Joelia Ivanovna heeft twee buitenlandse journalisten opgemerkt in de Leninstraat en vreest imagoschade voor haar dorp. ‘Waarom maakt u nou een foto van dat ingestorte huis? Fotografeert u liever ons cultuurhuis.’

Het cultuurhuis dat ze aanwijst, straalt de grandeur uit waarmee het dorp opgezet is. Hoge zuilen, zware deuren. En gelegen aan een brede ­allee die zich uitrolt richting pastelgele appartementen met hoge plafonds. Allemaal bedoeld voor de werknemers van de fabriek die overal in het dorp te zien is: de Nadvoitsy Aluminiumfabriek uit 1954.

Ondanks het cultuurhuis staan ­woningen voor een habbekrats te koop. ‘Ruilen tegen een sneeuwscooter kan ook’, staat bij een advertentie van een tweekamerappartement. Anderen wachten niet op een koper. Provinciale autoriteiten troffen verlaten flatgebouwen aan toen ze langskwamen om achterstallige betalingen te innen voor de centrale verwarming. Achtergelaten kleren hangen aan waslijnen boven de sneeuw die pas in april weer zal smelten.

Nadvoitsy is een van Ruslands 321 ‘monosteden’: steden die gebouwd zijn rondom één fabriek. Ze vormen de 321 radartjes van Jozef ­Stalins machine die de Sovjet-Unie in recordtempo industrialiseerde.

Maar ze zijn minder succesvol in het kapitalisme. Verouderde fabrieken verliezen de concurrentiestrijd. Sommige lijken gered door automatiseringen, maar het aantal monosteden in crisis neemt toe. Een voor een stoppen de radartjes met draaien.

Het cultuurhuis, de trots van de inwoners.Beeld Emile Ducke

Sinds de sluiting van de fabriek is de trein over de Arktika Spoorlijn de enige machine die nog door het hele dorp te horen is. Er stappen meer mensen in dan uit. Van de 12 duizend inwoners zijn er nog 7 duizend over.

Oligarch Oleg Deripaska, eigenaar van de aluminiumfabriek, zegt dat de Amerikanen het dorp de doodsteek toegebracht hebben. Deripaska belandde vorig jaar op de Amerikaanse sanctielijst wegens steun aan ‘kwaadaardige activiteiten’ van het Kremlin. Zijn zakenimperium kon niet meer handelen met het buitenland en dus sloot hij de fabriek, zo verklaarde hij.

Maar enkele maanden later waren de sancties tegen zijn aluminiumconcern Rusal weer opgeheven en toch blijft de fabriek dicht. De ingestorte huizen suggereren dat de fabriek al langer in verval was.

De droom: bitcoinfabriek

Al ruim tien jaar geleden trok de fabriek de steun aan de bibliotheek in, vertelt bibliothecaresse Jelena Bajmjasjkina. Maar de journalisten moeten ‘niks slechts’ over Nadvoitsy schrijven, voegt ze er snel aan toe. ‘Ja, ze hebben de fabriek gesloten en ja, er staan ingestorte gebouwen in het dorp. Maar de gymzaal is open, de peuterspeelzaal werkt nog en we hebben een prachtig cultuurhuis.’

Een standbeeld van Lenin op het plein.Beeld Emile Ducke

De bibliothecaresse glipt door een deurtje om trots de theaterzaal van de bibliotheek te laten zien met ­ramen van glas-in-lood. ‘Het houtwerk is allemaal gedaan door één man, jammer genoeg is hij verhuisd naar Sint-Petersburg. De laatste voorstelling was zo zielroerend, het was alsof we terug waren in de Sovjet-Unie. Helaas konden we die maar twee keer opvoeren, want te veel acteurs zijn vertrokken uit het dorp.’

Tot voor kort hield de regering fabrieken in monosteden open, ook al waren ze verlieslatend. Maar de regering gelooft steeds minder in redding van de steden, waar nog ruim 13 miljoen mensen wonen (bijna 10 procent van de Russische bevolking). Het aantal monosteden dat in aanmerking komt voor federale steun wordt verlaagd van 321 naar 170, zo werd in oktober bekend.

‘De oprichting van steden met slechts één grote werkgever is natuurlijk niet helemaal juist geweest’, zegt Aleksej Koedrjasjov, burgemeester van Nadvoitsy. ‘Problemen bij de fabriek leiden meteen tot problemen in het hele dorp.’

Maar er is hoop, zegt hij. Begin deze maand kondigde een bedrijf aan cryptovaluta te gaan mijnen in de gesloten aluminiumfabriek – elektriciteit is er in overvloed nu de fabriek niet meer draait. Nadvoitsy haalde het landelijke nieuws als de toekomstige bitcoinhoofdstad van Rusland.

De burgemeester spreekt ook over radiatoren die nu gebouwd worden in een klein deel van de fabriek en over de komst van twee datacentra. Andere projecten bevinden zich in ‘voorbereidingsstadia’, zegt Koedrjasjov. Het ene project moet ‘de vergunningen nog rondkrijgen’, de andere ‘is bezig met de financiering’.

Strafkolonies IK-1 en LIU-4

De voormalige arbeiders van de fabriek klinken minder enthousiast. Een oproep van de journalisten om te praten over de toekomst van Nadvoitsy wordt 3.500 keer bekeken op een onlineforum van het dorp, maar niemand meldt zich aan. Een reactie krijgt tientallen duimen omhoog: ‘Praten leidt alleen maar tot problemen voor jezelf en voor je familie’, schrijft Sergej Lazar. ‘Heeft u een ­toverstokje? Zwaait u er dan mee in ons dorp, zodat er geen straathonden meer zijn, zodat ze wegen voor ons aanleggen, er schoon water uit de kraan komt, de hoge gemeentebelastingen omlaag gaan en er bussen gaan rijden. Heeft u geen toverstokje, dan is er geen reden om te praten.’

‘Goed gezegd, Sergej!’, schrijft een dorpsgenoot eronder.

Het wantrouwen is begrijpelijk. Het bedrijventerrein dat er kwam met federale steun ligt na drie jaar nog steeds grotendeels braak. Nieuws over de bitcoinfabriek was er twee jaar geleden al, en nog steeds is er geen enkele digitale munt gemijnd. En stel dat de bitcoins er komen: hoeveel banen levert dat op?

De burgemeester Aleksej Koedrjasjov. Beeld Emile Ducke

Tot die tijd zijn de twee grootst overgebleven werkgevers in elk geval IK-1 en LIU-4, twee strafkolonies.

‘We zijn allemaal afhankelijk van de machthebbers hier; niemand gaat kritiek met u delen’, zegt een bezoeker van de bibliotheek die zelf ook niet wil dat haar naam in de krant komt. Onlangs is de voorzitter van de bond voor fabrieksveteranen op de vingers getikt omdat ze in het openbaar gesproken had over problemen in het dorp, vertellen mensen die haar kennen.

Sovjet-leiders hebben niet alleen een fabriek achtergelaten in Nadvoitsy, maar ook angst. Die is niet verdwenen onder president Poetin. ­Recente rechtszaken suggereren dat het al gevaarlijk is om aandacht te vragen voor de Goelag-gevangenen die de aluminiumfabriek bouwden en het beruchte Belomorkanaal langs het dorp groeven. Een lokale Goelag-historicus is opgesloten wegens pedofilie, een aantijging die volgens critici bedacht is om te voorkomen dat hij onthullingen blijft doen over de werkelijke kosten van Stalins industrialisatie.

Tamara Rjabtsova werkte 65 jaar in de fabriek en is nu directeur van het museum.Beeld Emile Ducke

‘Ga naar je hotel, en pas op’

Eén voormalige fabrieksarbeider wil wel praten. Als 16-jarig meisje zag ­Tamara Rjabtsova hoe arbeiders overgebracht werden uit alle uithoeken van de Sovjet-Unie voor de opening van de fabriek. ‘Ze kwamen overal vandaan. In vilten laarzen en met grote tassen. Ja, wat wilt u na jaren van oorlog? Er was nou eenmaal mankracht nodig’, zegt Rjabtsova (82), nu directeur van een museum over de fabriek waar ze 65 jaar werkte.

Bij de aankondiging van de sluiting zat ze op de eerste rij. ‘De mannen riepen ‘óóó’, de vrouwen huilden. Wat moeten we met onze kinderen? Waar moeten we werken? Iedereen heeft ­leningen.’

Rjabtsova’s schoonzoon wist de sluiting nog drie jaar te rekken via president Poetin. Als vicevoorzitter van Ruslands Veiligheidsraad heeft haar schoonzoon toegang tot de hulplijn die alle Russen proberen te bereiken voor kleine en grote problemen. Poetin dwong Deripaska om de fabriek open te houden. Maar vorig jaar greep Poetin niet meer in.

‘U kunt opschrijven dat Tamara Rjabtsova u alleen maar positieve dingen verteld heeft’, dicteert Tamara Rjabtsova.

Diep in de nacht klinkt er een ander geluid in Feniks, een kruidenier die dienstdoet als kroeg sinds de sluiting van het enige café. ‘Dit was een dorp met het aanzien van een stad, godverdomme’, zegt oud-fabrieksarbeider Slava boven lege blikken bier. ‘We vierden feestdagen met het mooiste siervuurwerk en de grootste artiesten van het land. En nu? Zelfs de Dag voor Metaalarbeiders wordt niet meer apart gevierd. Mensen vertrekken niet, ze vluchten.’

Nuchterdere klanten raden de journalisten aan om te vertrekken. ‘Koopt u wat bier, gaat u naar uw hotelkamer en draait u de deur goed op slot’, fluistert een man die zegt dat hij bij de politie werkt.

Bij het treinstation heeft een vrouw in een rode bontjas nog een verzoek. ‘Maakt u een foto van dat ingestorte huis en toont u die in Moskou maar aan Poetin.’

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden