Reportage

Stalins Israël vergeten en arm

Ver weg in het oosten van Siberië ligt de Joodse autonome republiek Birobidzjan. Wat het Israël van de Sovjet-Unie had moeten worden is nu een arme, achtergestelde regio.

Kinderen spelen voor de barakken die in de jaren twintig door Joodse kolonisten zijn neergezet in Birobidzjan in de speciaal gecreëerde Joodse staat.Beeld Yuri Kozyrev

Voor het station staat een enorme menora, de naam van de hoofdstad is links in het Russisch, rechts in het Hebreeuws geschreven. Welkom in Birobidzjan, het centrum van de kleine autonome Joodse provincie ingeklemd tussen de Siberische taiga en het Chinese vasteland. Om tien uur 's ochtends klinkt er trancemuziek door de speakers bij het station, op de achtergrond dendert de Transsiberische spoorweg voorbij.

De winters zijn er koud, in de zomer is het stikheet in Birobidzjan. Bij de centrale synagoge loeit de airconditioning op vol vermogen. 'Iedereen is welkom, het is toch geen sjabbat - ga maar zitten', zegt Sender Klingerman. Hij wikkelt de zwarte gebedsriem los, vouwt het tallied op. Druk is het niet, twee oude mannetjes lopen naar buiten, de jonge plaatsvervangende rabbijn staat in een hoekje te bidden. 'Eigenlijk hoor je natuurlijk drie keer per dag te bidden, maar dat is voor de oudjes een beetje te veel. We doen alleen een ochtendgebed en dan nog lopen ze soms halverwege weg', zegt Klingerman. 'De meeste Joden zijn naar Israël vertrokken, hier is het leven nooit makkelijk geweest', zegt hij. De jonge rabbijn-in-opleiding draait zich om. 'En hoe komt dat?' vraagt hij. 'Zeg het maar hardop, Stalin was een an-ti-se-miet. Dat is een feit.'

Eind jaren '20 wees de Sovjetregering Birobidzjan aan als het land voor de Joden. In 1928 kwamen de eerste expedities aan. Wetenschappers, schrijvers en pioniers uit Rusland, Oekraïne, Wit-Rusland, Duitsland en Palestina trokken naar het nieuwe beloofde land. 'Het was een groots project, het is met oprechte intenties opgezet. Hier was vruchtbare grond, er waren geen ziektes, er zat ijzer, steenkool, goud en grafiet in de grond', legt de historicus Iosif Brener uit. 'Maar in 1937 kwamen de repressies. De Stalinterreur maakte een vroegtijdig einde aan de Joodse staat. Stalin liet honderden mensen oppakken en executeren. Dat was het begin van het einde van de heilstaat.'

Mokerslag

De Sovjet-campagne tegen het kosmopolitisme in 1949 was de mokerslag voor de Joodse cultuur en identiteit in de regio. 'Stalin drukte in die tijd alle volkeren die niet Russisch waren de kop in, maar wij Joden zijn natuurlijk het hardst geraakt. De Joodse scholen gingen dicht', vertelt Tatjana Markovna. Ze geeft les op de enige school waar anno 2015 Jiddisch en Hebreeuws wordt onderwezen, beide keuzevakken. In haar klaslokaal de boeken die ze zelf uit Israël heeft meegenomen. 'In de jaren '50 en '60 hoorde je nog wel Jiddisch op straat, maar ook dat is langzaam verdwenen. Eind jaren '80, begin jaren '90 gingen de grenzen open, bijna iedereen is toen naar Israël vertrokken.'

Her en der in de stad staan de houten barakken uit de vroege jaren '20, gebouwd door de eerste migranten. Ze worden nog altijd bewoond, maar nu door de armste inwoners van de stad. Tatjana (21), een moeder met drie kinderen, heeft geen idee van de Joodse geschiedenis. 'Ik ben hier in een huis geboren, mijn vader ook. Er staat een Joods standbeeld ergens, maar wie er wel of niet Joods is, geen idee. Maakt dat eigenlijk uit?'

Identiteit is een flexibel begrip in Rusland. Volgens de volkstelling uit 2010 is slechts een procent van de inwoners in Birobidzjan Joods. 'Dat cijfer klopt natuurlijk niet', legt Tatjana Markovna uit. 'Ik denk dat ruim tien procent van de stad Joods is, maar lang niet iedereen ziet zichzelf als Joods. Bij ons op school maakt het ook niets uit. Wij tellen niet. Bij ons vieren alle kinderen Rosj Hasjana en Chanoeka, of het nu etnische Russen, Oekraïners, Joden of Oezbeken zijn.'

Beeld Yuri Kozyrev / Noor Images

Overgenomen

Er is nog een synagoge in de stad, een stokoud houten huisje in een buitenwijk. Het is de oude synagoge, zelfs het lekkende dak is blauw-wit geschilderd, de kleuren van de Israëlische vlag. Er brandt een lampje, maar het gebedshuis is dicht. Er speelt een intrige in Birobidzjan. Volgens de Joodse gemeenschap hebben de Russen de kleine synagoge overgenomen. De Russische rabbijn zou er met de dure Tora vandoor zijn gegaan. Anderen zeggen juist dat de Russische Joden die terugkeren uit Israël het te veel voor het zeggen hebben bij de centrale synagoge. Beide gemeenschappen praten niet meer met elkaar.

Kunstenaar Vladislav Tsak laat trots de monumenten van de stad zien die hij heeft gemaakt. Een paardenkar met de eerste volksverhuizers bij het station, een standbeeld voor de schrijver Sjolem Aljchem in het centrum en een vioolspeler bij het gebouw van het filharmonisch orkest. 'Toen eind jaren '80, begin jaren '90 de grenzen van de Sovjet-Unie opengingen, is bijna iedereen verhuisd. Vroeger kon je hier lachen, er was echte Joodse humor op straat. Zelfs die is verdwenen', zegt hij. Hij wijst op de plaquette bij een van de monumenten. 'Een gift van de Volksrepubliek China', leest Tsak hardop voor. Hij haalt zijn schouders op. 'Er zijn hier tegenwoordig meer Chinezen dan Joden.'

Dit is de laatste bijdrage van Olaf Koens. Deze week verschijnt zijn boek Oorlog en kermis over zijn Russische jaren. Koens verhuist naar Israël, waar hij correspondent wordt voor RTL Nieuws.

Een meisje speelt met het standbeeld van een vioolspeler van kunstenaar Vladislav Tsak.Beeld Yuri Kozyrev
Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden