Stalin palmt cameraman in

Amerikaanse schrijvers leggen de laatste tijd een opmerkelijke voorliefde aan de dag voor Oost-Europa. Succesvolle auteurs als Jonathan Franzen, Michael Chabon, Jonathan Safran Foer en Dave Eggers situeren hun recente boeken althans voor een deel in de een of andere ex-Sovjet-staat....

Henk van Renssen

Het verhaal draait om Nikolaj Gribshin, een jonge Rus die in 1910 naar het gehucht Astapovo reist om als cameraman voor Pathé verslag te doen van het heengaan van Leo Tolstoj. De legendarische schrijver ligt daar - het is waar gebeurd - ziek bij het station, op de vlucht voor zijn vrouw en omgeven door de pers, talloze bewonderaars en gekken. Onder hen is ene professor Vorobev, die beweert een methode te hebben ontwikkeld om lijken intact te houden, wat hij aantoont met een rat.

Gribshin heeft al snel in de gaten wat de macht is van zijn camera: hij kan beelden de wereld in zenden die geënsceneerd zijn en dankzij hun visuele kracht door geen enkele schrijvende journalist kunnen worden ontzenuwd. De dood van het woord blijkt de geboorte van het beeld. Als Gribshin zijn ideeën ter plekke in praktijk brengt, wordt hij opgemerkt en ingepalmd door Josef Stalin.

Het boek maakt vervolgens een sprong naar de burgeroorlog na de Russische revolutie. Gribshin noemt zich inmiddels Astapov en is een hoge piet op het ministerie van Propaganda, ook wel het Commissariaat van Verlichting genoemd. Als zelfbenoemde en niet al te zachtzinnige Nieuwe Mens probeert hij de ongeletterde bevolking tot de juiste ideologie te brengen. Tot zijn ontzetting merkt hij dat de eeuwenoude iconen en relieken van het orthodoxe geloof geduchte concurrenten zijn, om nog maar te zwijgen van wat de modernisten allemaal met het medium film uithalen.

In het laatste deel van het boek sterft Lenin. Stalin en Astapov halen professor Vorobev erbij om Lenin eeuwig te laten voortleven in het mausoleum op het Rode Plein in Moskou. Lenin, gebalsemd maar nog niet dood, heeft er zo zijn eigen gedachten over.

De 48-jarige Amerikaan Kalfus, die eerder twee verhalenbundels publiceerde, brengt op een geloofwaardige en ook humoristische manier het revolutionaire Rusland tot leven. The Commissariat of Enlightenment, waarvan de Nederlandse vertaling volgende week verschijnt bij Meulenhoff (euro 19,50), is een originele ideeënroman over de parallelle opkomst van de totalitaire staat, de moderne techniek en staatspropanda aan het begin van de 20ste eeuw.

Tegen de roman kun je inbrengen dat ze afstandelijk en te gefragmenteerd is. Je wilt als lezer voortdurend méér weten over wat er in die communistische kliek gebeurt. Dat is dan te danken aan de originaliteit van de auteur.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden