Staking ziekenhuizen: (creatieve) ideeën om de werkdruk in de zorg op te lossen

Werknemers van academische ziekenhuizen staken dinsdag onder meer vanwege hoge werkdruk. Vier mogelijke initiatieven die voor verlichting op de werkvloer kunnen zorgen.

Biljartende ok-medewerkers in een recreatieruimte van het academisch ziekenhuis Maastricht UMC tijdens de staking dinsdag voor een betere cao. Beeld Marcel van den Bergh / de Volkskrant
Biljartende ok-medewerkers in een recreatieruimte van het academisch ziekenhuis Maastricht UMC tijdens de staking dinsdag voor een betere cao.Beeld Marcel van den Bergh / de Volkskrant

Idee 1: Extra personeel uit het buitenland

Alleen met meer handen aan de bedden kan de werkdruk omlaag, zo vertellen verpleegkundigen vanaf de werkvloer. Konden ze vroeger nog met twee of drie collega’s een stuk of acht patiënten verzorgen, nu moeten ze het soms in hun eentje doen. Het gevolg: stress, vermoeidheid en uitval.

Maar waar moeten die extra handen vandaan komen? Uit het buitenland bijvoorbeeld. In andere landen gebeurt dat al. Britse ziekenhuizen zijn deels afhankelijk van verpleegkundigen en verzorgenden uit Zuid- en Oost Europa. Nederland kan die werkwijze volgen en ook rekruteren in het buitenland, maar dat is niet wenselijk, zegt Marcel Levi, internist en tot begin dit jaar ziekenhuisdirecteur in Londen. ‘Als je een vliegtuig met verpleegkundigen uit bijvoorbeeld India laat invliegen, zadel je dat land op met je eigen probleem. Vrijwel overal is een personeelstekort.’

Levi denkt wel dat Nederland kan leren van buitenlandse oplossingen. ‘In Engeland is er een overschot aan apothekers, die nemen taken over op ziekenhuisafdelingen. Ze helpen bij het voorschrijven en rondbrengen van medicijnen’, zegt de oud-ziekenhuisdirecteur. ‘Nu is er in Nederland voor zover ik weet geen apothekersoverschot, maar het gaat om de denkwijze: kijk naar andere disciplines om de druk te verlagen.’

Idee 2: Zorgpersoneel moet juist meer werken

Het klinkt als een onlogische oplossing voor hoge werkdruk: werkweken of werkdagen langer maken. En toch is het niet zo gek, zegt Bianca Buurman, voorzitter van de beroepsvereniging voor verpleegkundigen V&VN en hoogleraar ouderengeneeskunde aan het Amsterdam UMC. ‘Als verpleegkundigen meer uren gaan werken, kun je druk beter spreiden over hun dagen. En onderling kunnen verpleegkundigen lastige werktijden, zoals avonduren en weekenden, beter verdelen.’

Bovendien blijkt uit onderzoek van zorgverzuimbedrijf Vernet dat medewerkers die meer dan 36 uur per week werken minder vaak ziek zijn dan mensen die in deeltijd werken. Onder personeel dat een volle week draait is het verzuim 4,9 procent, onder werknemers die 18 tot 12,6 uur draaien 8,4 procent van de werktijd. Een oorzakelijk verband is moeilijk vast te stellen. Mensen met een zwakkere gezondheid en hoger verzuim zullen allicht vaker in deeltijd werken. Maar het is ook denkbaar dat verpleegkundigen in deeltijd overwerkt raken doordat ze meer doen in kortere tijd. Ook werken zij relatief vaak onregelmatige tijden in gebroken diensten: vooral ’s ochtends en ’s avonds hebben patiënten zorg nodig.

Maar als verpleegkundigen meer gaan werken, moeten ook andere problemen worden aangepakt, benadrukt Buurman. ‘Zolang verpleegkundigen, zoals nu, in groepsapps met elkaar zitten waar ze een dag van tevoren de vraag krijgen of ze toch kunnen bijspringen in het weekend of avond, is er iets mis.’ Daarnaast moet meer werken financieel aantrekkelijk zijn. Buurman: ‘Nu verliezen sommigen toeslagen als ze meer uren draaien, dat is netto niet rendabel. Ook naar de beloning moet worden gekeken.’

Idee 3: Niet ingrijpen

Het is een probleem dat bij elk personeelstekort weer dreigt: er wordt flink veel nieuw personeel opgeleid, maar als ze eenmaal klaar zijn voor de arbeidsmarkt, is het tekort opgelost en zitten verse krachten werkloos thuis. Een recent voorbeeld zijn jonge medisch specialisten. Om de zorgkosten te drukken, werd zo’n tien jaar geleden besloten meer mensen op te leiden. Nu ze klaar zijn, zitten velen zonder werk thuis of hoppen ze tussen tijdelijke contracten.

Dreigt nu hetzelfde met verpleegkundigen en verzorgden? Om werkdruk te verlagen proberen ziekenhuizen nieuw personeel aan te trekken. Ondertussen groeit het aantal studenten van de opleiding verpleegkunde.

Maar zo’n overschot aan verpleegkundigen is zeer onwaarschijnlijk, zegt Guus Schrijvers, emeritus hoogleraar public health en gezondheidseconoom. ‘Ook als we naar de afgelopen decennia kijken, zien we dat er nog nooit een overschot is geweest aan verpleegkundigen. Alleen bij artsen en specialisten is dat het geval.’ Met de toenemende zorgvraag door vergrijzing zijn zelfs meer verpleegkundigen nodig dan nu worden opgeleid.

Ook verenigingsvoorzitter Buurman denkt dat niet ingrijpen desastreus zal zijn. ‘Als we het personeelstekort op zijn beloop laten, gaan patiënten het over een jaar echt merken. Er is nu al een zorginfarct. Concreet leidt het tot nog meer wachtlijsten. Het is de allerslechtste oplossing die je kunt bedenken.’ Maar elke keer meer geld naar de zorg voor meer personeel lijkt ook onverstandig. Eerder deze maand waarschuwde de Wetenschappelijke Raad voor Regeringsbeleid (WRR) dat als de zorg blijft doorgroeien, een op de drie werknemers in de zorg moet werken. Dat is onhoudbaar.

Idee 4: Geef verpleegkundigen de kans op te klimmen (tot arts)

Hoewel de vraag naar verpleegkundigen naar verwachting sneller stijgt dan er nieuwe aanwas bij komt, is het massaal aantrekken van nieuw zorgpersoneel niet de beste oplossing voor het tekort en de bijbehorende werkdruk, denkt hoogleraar Schrijvers. ‘Het grote probleem zit bij behoud van personeel. Over de afgelopen tien jaar zien we jaren dat de uitstroom groter is dan de instroom. Daar is veel te winnen.’

Om dat te bewerkstelligen, moet het zorgstelsel af van oude ideeën, vindt de emeritus hoogleraar. ‘De zorg is ontzettend hiërarchisch, heel conservatief. Zorgpersoneel wordt de hele loopbaan afgerekend op diploma’s en vooropleidingen’, zegt Schrijvers. ‘En als je niet kunt doorgroeien en je het maximale salaris op een gegeven moment hebt bereikt, is het niet zo gek dat je naar andere banen kijkt.’

Schrijvers denkt dat het helpt als verzorgenden en verpleegkundigen meer doorgroeimogelijkheden krijgen. ‘Biedt een verpleegkundige op een gegeven moment de kans om taken over te nemen van artsen of zelfs door te stromen tot arts. Dat motiveert, biedt perspectief. In bijvoorbeeld Zweden is dat al mogelijk. Maar hier durven we dat niet, alles is verkokerd. Van dat ouderwetse moeten we af.’

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden