stairway to heaven van Leefbaar Utrecht

Vanaf april vorig jaar zit Leefbaar Utrecht, onder aanvoering van Henk Westbroek, in de Utrechtse gemeenteraad - en sindsdien is het er oorlog....

Michiel Kruijt

TIJDENS EEN van de eerste raadsvergaderingen na de verkiezingen telt burgemeester Opstelten 27 vragen voor het vragenuurtje. Op een na zijn ze allemaal gesteld door de nieuwkomer in de gemeenteraad, Leefbaar Utrecht. Opstelten: 'Ik denk dat het goed is, aan het begin van een nieuwe raadsperiode, even met elkaar te spreken over de bedoeling van het vragenuurtje.' Er ontspint zich een felle discussie.

Henk Westbroek, de fractieleider van Leefbaar Utrecht, doet een duit in het zakje: 'Ik vind het een rare gang van zaken dat het een terugkerend punt is dat een vragenuurtje een uur mag duren en dat iedereen zich druk maakt over de tijd waarop hij thuis is bij moeder de vrouw.' - Marka Spit, raadslid voor de PvdA: 'Ik ga helemaal nooit naar moeder de vrouw.' - Westbroek: 'Dan gaat u naar moeder de man; dat zal mij worst zijn. En nu kunt u wel naar uw voorhoofd wijzen, maar dat is toch wat...' - Burgemeester Opstelten: 'Mag ik nu even.'

Westbroek vraagt en krijgt schorsing. Als de vergadering weer begint, zegt hij: 'Mijnheer de voorzitter! Laat ik beginnen met het wegwerken van een klein misverstand. Mevrouw Spit wees op haar voorhoofd en ik dacht dat zij mij een idioot vond. Dat bleek bij nader inzien een inmense vergissing te zijn: mevrouw Spit had jeuk aan haar voorhoofd en ik interpreteerde dat fout. Daarvoor mijn verontschuldiging.'

Leefbaar Utrecht moet een keuze uit de 26 vragen maken. Het wordt een 'random-keuze', zegt Westbroek, 'omdat alle vragen even belangrijk zijn.'

Een halfjaar later, de algemene beschouwingen. Westbroek kondigt een koerswijziging van Leefbaar Utrecht aan. Reden: de aanhoudende fractiediscipline binnen de Utrechtse gemeenteraad. Steeds stemmen PvdA, GroenLinks, VVD, CDA en D66 met hun college van burgemeester en wethouders mee, zelfs als het gemeentebestuur aantoonbaar fouten heeft gemaakt. De oppositiepartij gaat het daarom anders aanpakken.

Westbroek: 'Leefbaar Utrecht is er eerlijk gezegd nog niet helemaal uit, maar in ieder geval zullen wij in de toekomst het accent van ons politiek functioneren verleggen van binnen naar buiten de raadszaal.'

Wethouder en loco-burgemeester Ger Mik (PvdA), die namens het gemeentebestuur antwoordt, is het daar niet mee eens: 'Het college vindt dat het debat dat Leefbaar Utrecht zegt te willen voeren, en dat wij overigens ook voeren, niet wordt bevorderd door de keuze van een politieke partij voor buitenparlementaire oppositie.' - Westbroek: 'Ik heb het woord ''buitenparlementair'' niet gebruikt. ''Buitenparlementair'' heeft een erg vage en vervelende bijbetekenis, mijnheer de voorzitter.' - Mik: 'Ja, precies. Goed, als u gewoon even luistert, mijnheer Westbroek...' - Westbroek: 'Dan moet u zorgvuldig zijn in uw taalgebruik.' - Mik: 'Ik ben uiterst zorgvuldig.' - Westbroek: 'Zorgvuldig taalgebruik betekent zorgvuldig denken. Dat is Wittgenstein. Misschien iets te moeilijk voor u, maar...' - Mik: 'Prachtig. Ik ga even door, voorzitter.'

Er woedt een guerrilla-oorlog in de vierde stad van Nederland. Sinds de komst van Leefbaar Utrecht - de nieuwe raadsleden werden een jaar geleden beëdigd - gaat er geen gemeentelijke vergadering zonder stemverheffing voorbij. Met nauwelijks verhulde woede ageert de oppositiepartij tegen het college, dat een fikse meerderheid in de gemeenteraad heeft: 31 van de 45 zetels.

Het is de 'achterkamertjespolitiek' waaraan Westbroek en de zijnen zeggen zich het meest te storen. De 'ondoorzichtige' besluitvorming rond twee grote projecten was de reden voor de oprichting van de partij. Veel Utrechters zijn fel gekant tegen HOV (Hoogwaardig Openbaar Vervoer) en UCP (Utrecht Centrum Project), de plannen die een ingrijpende wijziging van de binnenstad tot gevolg zullen hebben. Het college liet de kiezer daar evenwel niet over meebeslissen, was het verkiezingsthema van Leefbaar Utrecht.

Die campagneleus bleek niet aan dovemansoren te zijn gericht: de partij kreeg bij de gemeenteraadsverkiezingen de meeste stemmen. De politieke debutant kwam uiteindelijk op negen zetels uit, net als PvdA en GroenLinks. Ondanks dat succes trad Leefbaar Utrecht niet toe tot het college. Zijn belangrijkste eis - een referendum over HOV en UCP - werd door de andere partijen afgewezen.

Dus restte er niets anders dan de oppositiebankjes voor zanger/diskjockey/café-eigenaar Henk Westbroek, milieukundig ingenieur Yet van den Bergh, bouwkundig ingenieur Wolfgang Spier, zenuwarts Jan Scheffer, secretaresse Christa Eilander, interim-manager gezondheidszorg Hans Berends, horecaondernemer Rob Kok, radioverslaggever Fred Siebelink en fysicus Walter Lenting.

Na een jaar oppositie valt er een patroon te herkennen in het optreden van Leefbaar Utrecht. Voor elke raadsvergadering kiest de fractie topics uit. De dossiers over die onderwerpen worden grondig doorgespit. In een lange interpellatie wordt vervolgens het collegebeleid aan de kaak gesteld. Daarna vuurt Leefbaar Utrecht tientallen vragen af op de verantwoordelijke wethouder. Meestal volgt er ook nog een motie.

De monologen leiden niet zelden tot ergernis bij de andere partijen. De luidruchtige nieuwkomer werd al gauw de 'horecapartij' gedoopt. Onder aanvoering van het mediagenieke scheldkanon Westbroek maakt de fractie zich schuldig aan populisme, zo klinkt het verwijt in de wandelgangen.

De notulen van de raadsvergaderingen laten evenwel een ander beeld zien. Op de vergadering van 28 mei 1998 wil Westbroek bijvoorbeeld weten waarom er een feestje op het stadhuis is gegeven ter gelegenheid van de landelijke verkiezingen. Kosten: 18 duizend gulden. Verspild geld, meent de fractievoorzitter. Burgemeester Opstelten oordeelt anders: 'Het gaat om de bekendmaking van de verkiezingsuitslagen en dat is democratisch.'

Op dezelfde vergadering zet Yet van den Bergh, de nummer twee op de lijst van Leefbaar Utrecht, vraagtekens bij de parkeervergunningen die gratis aan raadsleden zijn verstrekt. De parkeerplaatsen bij het stadhuis zijn onverenigbaar met de autoluwte die het college voorstaat in de binnenstad. 'Een regentesk privilege', betoogt Van den Bergh. 'Een individueel recht waarvan wel of niet gebruik kan worden gemaakt', vindt de verantwoordelijke wethouder.

De toegangspas en de parkeerplaats die raadsleden gratis van de Jaarbeurs krijgen, de 'studiereis' naar Parijs van de commissie Ruimtelijke Ordening, het huren van een gebouw door de gemeente zonder dat de raad de vereiste goedkeuring heeft verleend, de jaarrekening die niet klopt, de bomenkap die onjuist is uitgevoerd, de straat die niet acht maar zes meter breed is, telkens luidt Leefbaar Utrecht de noodklok in de raadszaal.

Tijdens de vergadering van 3 december 1998 lijkt het even of de oppositiepartij er zowaar in slaagt een paleisrevolutie uit te lokken. 'Kuttenkoppie' Van den Bergh (de typering is van Westbroek) toont in een langdurig betoog aan dat de wethouder van Cultuur een zootje heeft gemaakt van de aankoop van een beeld voor het Neude, het oudste plein van Utrecht, dat onlangs opnieuw is ingericht.

Na twee jaar vergaderen heeft het gemeentebestuur voor zes ton een beeld aangeschaft: een persiflage van Barry Flanagan op de Denker van Rodin. De Engelse beeldhouwer heeft de denkende man door een denkende haas vervangen. In tegenstelling tot wat was beloofd, hebben omwonenden van het Neude geen stem gehad in de aankoop van dit staaltje popart. Bij hen bestaat weinig enthousiasme voor Thinker on rock. Niets aan de hand, zegt wethouder P. van der Linden-De Feijter: het college heeft toch nog niet besloten of het kunstwerk op het plein komt te staan.

'Een forse misser', oordeelt het CDA. 'Buitengewoon onhandig', meent D66. Ook de andere partijen ergeren zich aan het gedraai van de wethouder van Cultuur. Leefbaar Utrecht dient twee moties in. In de eerste, die later wordt ingetrokken, staat dat het beeld moet worden weggeschonken aan Vleuten-De Meern, 'omdat zij toch het haasje is' (de gemeente wordt bij Utrecht gevoegd). Motie nummer twee - het beeld moet meteen worden geveild - brengt Leefbaar Utrecht wel in stemming. Om het gemeentebestuur gezichtsverlies te besparen, stemmen alle collegepartijen tegen.

LEEFBAAR Utrecht heeft in een jaar tijd nog geen deuk in een pakje boter weten te slaan. Door hun principiële en wantrouwende houding - op de laatste raadsvergadering vuurde de partij weer 26 vragen af op een stadsbestuurder - zetten Westbroek en de zijnen zichzelf voortdurend buitenspel, zo beweren critici.

'De kunst is als oppostiepartij constructief en creatief te zijn', zegt wethouder Jan van Zanen, die fractieleider van de VVD was toen die partij nog in de oppositie zat. 'Ik kan ook heel principieel zijn en zeggen: alles klopt niet. Als ik mijn bed niet uitkom, maak ik ook geen ongelukken. Maar het is geen spel hier, we zitten in een stad waar van alles moet gebeuren. Ik vind dat de grootste partij het lef moet hebben mee te doen, vuile handen te maken.'

'Gemeentepolitiek is compromissen sluiten', weet Bob Ruers, de voorman van de Socialistische Partij, die het langst van iedereen in de raad zit. 'De partij van Westbroek stelt zich zo op dat andere partijen zeggen: als het niet hoeft met Leefbaar Utrecht, dan doen we het niet. Ik proef dat men het zat is. Zo van: laat hen maar raaskallen, ze schieten toch hun doel voorbij.'

Eén aanhanger van Leefbaar Utrecht is al uit de partij gestapt. Bram van der Kamp, vorig jaar nummer 17 op de verkiezingslijst, zegde in maart zijn lidmaatschap op. 'Ik ken een heleboel mensen die op Westbroek hebben gestemd, maar die zich nu daarover achter de oren krabben. Met die boer Koekoek-mentaliteit van hem schopt hij iedereen tegen de schenen. Het interview in Vrij Nederland, waarin hij de D66'er Lemaier een ''dwarslaesie'' toewenste, was voor mij een brug te ver. Hij ontkent dat te hebben gezegd, maar iedereen die Henk kent, weet wel beter. Het is politiek onhandig dat je iemand zoiets toewenst. Het effect daarvan is dat Lemaier nooit meer een voorstel van Leefbaar Utrecht zal steunen. Westbroek schept zijn eigen frustatie.'

'Verder dank ik de heer Westbroek voor het kwalificeren van ieders bijdrage als inhoudsloos', zegt het jongste raadslid, Roel Freeke van RPF/GPV, aan het einde van de algemene beschouwingen.

'Onze kroonjuwelen zijn burgerparticipatie en politieke vernieuwing.' Broos Schnetz zit met de voeten op tafel in een kantoortje boven Stairway to heaven, het café dat hij samen met Westbroek bezit. Zij kennen elkaar ook uit de kroeg. Jaren geleden raakten ze aan de bar aan de praat. 'Dat gesprek is nooit meer opgehouden', zegt Schnetz.

De twee vrienden en zakenpartners hebben samen Leefbaar Utrecht opgericht. Schnetz, die een vermogend man is geworden met de handel in aandelen en onroerend goed, werd partijvoorzitter. Hij is de man achter de schermen.

Het zijn Schnetz en Westbroek, en in mindere mate Yet van den Bergh en de schrijver Ronald Giphart, die de koers van de partij bepalen. Schnetz heeft misschien van dit viertal nog wel de meeste invloed, omdat hij een van de weinigen is die Westbroek in de teugel kunnen houden.

'Als je met Henk over de markt loopt, moet je daar een hele middag voor uittrekken', zegt Schnetz. 'Dan hoor je voortdurend: ''Goed zo Henk, laat je niet kisten hoor''. Eigenlijk is Henk de enige die de woede vertolkt, voor de rest zitten er volstrekt rustige mensen in de fractie.

'Leefbaar Utrecht is de luis in de pels van het college. Vanaf het eerste moment hebben alle politieke partijen negatief op ons gereageerd. Dat heeft niets met Westbroek te maken. Wij hebben hun feestje verstoord, dát is het. De grote partijen hebben het jarenlang voor het zeggen gehad in het stadhuis. Nu moeten ze met een brutale partij aan tafel zitten.'

De burger wordt door de politiek niet serieus genomen, zo luidt de filosofie van Leefbaar Utrecht in een notendop. De invoering van het referendum mag niet langer worden uitgesteld. De woede bij Westbroek c.s. is het afgelopen jaar alleen nog maar groter geworden. Hoe vaak heeft het gemeentebestuur niet moeten toegeven dat het zijn zaakjes niet op orde heeft? Hoe vaak is niet gebleken dat cijfers niet kloppen? En hoe vaak heeft de raad daar geen politieke consequenties aan verbonden?

Schnetz: 'Wij hebben niet de ambitie een politieke beweging te zijn, we willen het breekijzer zijn tot politieke vernieuwingen. Wij maken ons oprecht zorgen over het feit dat binnenkort het licht kan worden uitgedraaid in democratisch Nederland. We moeten maatregelen nemen om de politiek weer handen en voeten te geven.

'Het systeem van gemeentedemocratie deugt niet. Er moet dualisme in de gemeenteraad komen. Wethouders moeten niet per definitie uit de raad komen. Ook moet er een gekozen burgemeester komen. De gemiddelde kwaliteit van raad en college in Utrecht is uitermate laag. Laten we de raad halveren, dan kunnen we de twintig man die overblijven, beter betalen. Zo financieren we een kwaliteitsimpuls.

'Wij nemen de fakkel van D66 over. Die partij is 33 jaar lang bezig geweest, maar heeft nul komma nul bereikt. De gekozen burgemeester is nóg niet ingevoerd. D66 had zich allang moeten opheffen. Ze moeten zich de ogen uit de kop schamen.'

Ook Schnetz weet dat de politiek alleen van binnenuit kan worden veranderd. Dus moet Leefbaar Utrecht plaatsnemen in het college. 'Er komen nog genoeg kansen', zegt de partijvoorzitter. 'We hadden ingeschat dat er vanwege de gemeentelijke herindeling al na twee jaar nieuwe verkiezingen zouden komen. Doordat de toevoeging van Vleuten-De Meern op zich laat wachten, wordt dat misschien drie jaar. Het maakt niet uit, als partij zijn we groeiende. Ik schat dat we straks op 15 tot 20 zetels uitkomen. Natuurlijk gaan we dan in het college. Met drie wethouders.'

Overal in het land schieten de Leefbaar-partijen als paddestoelen uit de grond. Geregeld overleg tussen al deze lokalo's is er nog nauwelijks. Maar daar komt verandering in. Eind maart is Leefbaar Nederland opgericht. Over een halfjaar moet op een congres blijken of er veel animo bestaat voor een moederpartij.

Voorzitter is Jan Nagel, de oud-PvdA'er en omroepcoryfee die met zijn Leefbaar Hilversum aan de basis stond van de nieuwe stroming in de politiek. Westbroek is vice-voorzitter, Schnetz tweede secretaris. Het bestuur telt nog een interessante naam: Willem van Kooten, de oud-diskjockey ('Joost den Draaijer'), die zich heeft ontpopt als een succesvol zakenman. Over geld hoeft de nieuwe partij zich geen zorgen te maken.

Schnetz: 'Het initiatief lag bij Jan Nagel, die is naar Westbroek gestapt. We hebben er toen met zijn drieën uitvoerig over gesproken. We hebben het idee van Leefbaar Nederland als proefballon opgelaten, om te kijken wat het draagvlak is voor een brede volkspartij.'

De respons was overweldigend, zegt Schnetz. Meer dan tachtig plaatselijke partijen willen meedoen. 'Enkele duizenden personen' hebben zich bereid getoond een steentje bij te dragen aan een debuut in de Tweede Kamer. Een deel van hen wacht nog een zware taak, zo blijkt uit een persbericht van 29 maart: 'Het bestuur is bezig met het vormen van een kopgroep uit het hele land om een aantal concrete programmapunten te formuleren, waarmee Leefbaar Nederland zich kan onderscheiden van de oude, traditionele partijen.'

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden