Stad van Jheronimus Bosch

‘Het hemelse paradijs, serene rust, engelengeschal, angstaanjagende demonen, duivels gefluister, getormenteerde zielen.’ Zo wordt de nieuwe vaarroute over de Binnendieze, de stadsrivier van ’s-Hertogenbosch, aangeprezen....

Schipper Paul, van de sociale werkvoorziening, loodst de boot behendig door de stille wateren van de Binnendieze, en weet onderwijl ook nog een shaggie te rollen. We varen langs enkele kleurige kunstobjecten, die zijn geïnspireerd op de Verzoeking van de Heilige Antonis en de Tuin der Lusten. Over minstens één object is een controverse ontstaan met een bewoner langs de Binnendieze, vertelt Paul. Die ziet er een penis in en vindt het maar een onsmakelijk beeld. De schipper grijnst en vaart rustig verder.

De echte Hemel- en Hellevaart vindt in de lange overkluizing onder de Sint Josephstraat plaats. Op de witgekalkte boogmuren worden videobeelden geprojecteerd met fragmenten van bekende schilderijen van Jeroen Bosch, waaronder ‘De gelukzaligen en de verdoemden’ en het ‘Laatste Oordeel’. Op de heenweg komt de helletocht aan bod, met veel gekerm en gekrijs. Op de terugweg door de overkluizing klinken de serene klanken van de hemelvaart.

In het donker zullen het vast ‘spetterende beeldshows’ zijn, zoals rondvaartbedrijf De Groote Stroom ons wil doen geloven. Maar op een zonnige zomerdag wordt de wereld van Jeroen Bosch niet of nauwelijks zichtbaar. Wat rest, is een plezierig vaartochtje over een schilderachtige tak van de Binnendieze.

In het algemeen hebben ’s-Hertogenbosch en Jeroen Bosch een moeizame relatie. Zonder overdrijven kan de laatmiddeleeuwse schilder ’s werelds beroemdste Bosschenaar worden genoemd. Hij is geboren (rond 1450), getogen en gestorven (1516) in de Brabantse vestingstad. ‘Maar we hebben niks meer van hem’, verzucht John Vermulst, die nochtans toeristische stadswandelingen leidt in de voetsporen van Jeroen Bosch. Ooit hebben zeven werken van de meester in de Sint-Janskathedraal gehangen, maar die zijn met de onderwerping van het katholieke geloof in 1629 (na het verovering van de stad door Frederik Hendrik) verdwenen.

En dus voert de wandeling langs het Noordbrabants Museum, dat een expositie heeft over tijdgenoten en navolgers van Jeroen Bosch. Op de driehoekige Markt, de oudste plek in het hart van de stad, wordt de schilder geëerd met een standbeeld. Rond dit plein bevond zich de vroegste ommuring.

Op diezelfde Markt staan zowel zijn geboortehuis als het huis waar hij samen met zijn vrouw Aleit Goyarts van de Meervenne heeft gewoond. In het eerste is nu een souvenirwinkel gevestigd, in het tweede een schoenenwinkel.

Interessanter is het Zwanenbroedershuis in de Hinthamerstraat, waar de Illustere Lieve Vrouwe Broederschap zetelt. Dat Jeroen Bosch in zijn tijd al een vooraanstaand burger was, bewijst zijn lidmaatschap van de broederschap. Onder de huidige 36 ingezworen zwanenbroeders (18 katholieken, 18 protestanten) bevinden zich de oud-commissarissen der koningin Houben en Belaerts van Blokland, bankier Van Lanschot, Frits Philips en voormalig NS-topman én carnavalsprins van Oeteldonk Karel Noordzij. In de grote zaal van het Zwanenbroedershuis staan ook aparte stoelen klaar voor de ereleden van de broederschap, koningin Beatrix en kroonprins Willem-Alexander.

De broeders waren niet alleen Maria toegewijd, ook de armen konden op hun steun rekenen. Tegenwoordig houden ze zich vooral bezig met geestelijke bezinning, culturele manifestaties en zorg voor christen-armen.

In de Sint-Janskathedraal is niets meer te vinden van Jheronimus van Aken, die zichzelf de artiestennaam Bosch toeëigende. Wel toont een pilaar aan de noordzijde van de kooromgang een schildering van de Boom van Jesse, die naar verluidt gemaakt is door de grootvader van de beroemde schilder. De grauwe afscheidingswand van de bouwplaats aan de buitenkant van de kathedraal, die in restauratie is, wordt opgefleurd met gekopieerde fragmenten van bekende Bosch-werken. Zo is de schilder overal in ’s-Hertogenbosch aanwezig, maar toch ook weer nergens. Want de echte schilderijen hangen, een beetje tot verdriet van de stad die hem voortbracht, in de grote musea elders in de wereld.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.