Stad eert haar koningin

Hoe koningsgezind is Amsterdam? Het Amsterdams Historisch Museum toont de oranjeliefde en -haat van een republikeinse stad...

Bij de opening van de expositie Amsterdam en de Oranjes ontmoette koningin Beatrix onlangs haar lookalike Sanne Wallis de Vries. Kort daarvoor had Wallis de Vries ter gelegenheid van de 70ste verjaardag van Beatrix een vierluik gemaakt waarin zij Hare Majesteit speelde. Drie delen daarvan werden in Pauw & Witteman uitgezonden. Het vierde sneuvelde omdat ‘Beatrix’ daarin tegen het portret van prins Claus sprak.

Beatrix was allerminst geagiteerd, zegt Sanne Wallis de Vries. De dames hadden elkaar al eens ontmoet op de Albert Cuypmarkt in 2005. ‘Ik fietste langs met mijn vriend en ik deed haar al na in Kopspijkers. Mijn hart bonkte. Koningin! Koningin! Ik doe u wel eens na! Dat was tamelijk onbesuisd. Beatrix zei heel slim: daar heb ik wel eens van gehoord.’

Bij de expositie in het Amsterdams Historisch Museum raakte Wallis de Vries ook aan de praat met hofdame Miente Boellaard. Die zei haar dat de koningin het leuk had gevonden. ‘Ze wil u zo nog spreken.’ Wallis de Vries: ‘Beatrix zei: weet u wat ik zo opvallend vond op de Albert Cuyp? Dat de pers dat moment heeft gemist. En nu weer!’

De haat van Amsterdammers tegen de Oranjes én de liefde voor de koninklijke familie komt evenwichtig aan bod in de expositie Amsterdam en de Oranjes in het Amsterdams Historisch Museum. Er is aandacht voor de befaamde rookbom uit 1965 bij de Westerkerk tijdens het huwelijk van Beatrix en Claus, de rellen in 1980 bij de inhuldiging van Beatrix en het verfbommetje op de Gouden Koets in 2002 bij het huwelijk van Willem-Alexander en Máxima – metaforen voor de hoofdstedelijke weerspannigheid ten opzichte van de monarchie.

Daar staan twee niet geringe zoenen tegenover. Die van Beatrix voor een Amsterdammer op straat in 1988, toen ze met een charme-offensief bezig was. In dat jaar maakte Hella Haasse haar gesprek met de koningin en als gevolg daarvan stegen de populariteitscijfers weer. En de kus van Willem-Alexander en Máxima op het bordes van het paleis op de Dam na de huwelijksplechtigheid.

Het is nog te vroeg voor dat andere beeld dat in het collectieve geheugen zal worden gegrift: de abdicerende Beatrix, die op het bordes van het gerestaureerde Paleis op de Dam Willem-Alexander en Máxima introduceert aan het volk als de nieuwe koning en koningin, vergezeld van zeker drie prinsesjes. De tijdgeest van het moment zal uitwijzen of het een uiting van haat of liefde wordt, maar de tekenen lijken gunstig.

‘Toen we de expositie bedachten, hoopten we dat Beatrix dit jaar zou worden opgevolgd door Willem-Alexander’, zegt conservator Annemarie de Wildt van het Amsterdams Historisch Museum. ‘De rode lijn is de liefde en de haat jegens de Oranjes. De onafhankelijke Amsterdammers zijn door de eeuwen heen nogal sceptisch geweest tegenover het gezag.’

Belangrijke momenten in de monarchie spelen zich vaak in de hoofdstad af: huwelijken en inhuldigingen. ‘Wie dan iets op zijn lever heeft, komt naar Amsterdam, waar de wereldpers is verzameld’, zegt De Wildt, verwijzend naar de krakersrellen in 1980.

Attributen die daarin een rol speelden, liggen in de vitrines: een traangasgranaat bijvoorbeeld, die door de Mobiele Eenheid op 30 april 1980 tegen de rellende krakers werd gebruikt. Ook hangt er het jack van politieagent Versteegen uit Hardewijk, bevlekt met waterverfrestanten van Sjaak Vrugt – de bomwerper die hiermee protesteerde tegen de verbintenis met de Zorreguieta’s.

Het Koninklijk Huis leverde zelf ook spullen voor de tentoonstelling. Zo staat er de wieg – ‘nog warm’, volgens een medewerkster – waarin vorig jaar prinses Ariane heeft gelegen. Het bedje was een geschenk aan koningin Wilhelmina namens de Amsterdamse vrouwen en meisjes op initiatief van burgemeester Van Leeuwen en kostte 14.000 gulden (6.364 euro).

‘Er is in Den Haag op Paleis Noordeinde een klein eigen museum met objecten’, zegt De Wildt, ‘Ze willen graag dat die te zien zijn.’ Het kostte haar geen moeite de spullen te krijgen, toen ze eenmaal de context van de tentoonstelling had geschetst.

De middenstand heeft de afgelopen eeuwen een ongelooflijke hoeveelheid Oranjeprullaria geproduceerd. Borden, prenten, theelepels, mokken met ‘HKH Beatrix’, ‘HKH Marijke’ en ‘HKH Irene’ erop. HKH Margriet ontbreekt, die is onderweg kennelijk gesneuveld. Een chocoladereep van fabrikant Victoria met een oranje wikkel met in zwarte letters BENNO erop verwijst naar prins Bernhard. Een bijltje uit 1892 werd door Wilhelmina gebruikt om een schip te dopen.

Koningin Wilhelmina had een goede relatie met de hoofdstad, getuige de wieg. Koningin Juliana heeft bij vlagen wel haar best gedaan, maar het is nooit echt wat geworden. ‘Misschien omdat zij nooit zo’n brede culturele belangstelling had als haar moeder en oudste dochter’, zegt de Wildt. Zo werd het 25-jarig huwelijksfeest gevierd in Amsterdam met een rondvaart, zodat de Amsterdammers ruimschoots konden kennisnemen van het paar dat net een huwelijkscrisis had doorstaan.

Een van de aardigste dingen in de vitrines van het Amsterdams Historisch Museum is de agenda van Beatrix’ Amsterdamse hofdame Miente Boellaard, ogenschijnlijk achteloos opengeslagen. In een keurig leesbaar handschrift zien we dat ‘F + M’, prins Johan Friso en Mabel, in de week van 19 april 2004 veel tijd vragen van de rechterhand van Hare Majesteit. Het stel trouwde in die week.

De agenda toont dat Boellaard in aanloop naar het huwelijk in Delft de schaduw van Beatrix is. Donderdag 22 april is er ‘19.30 dinner HTB (Huis ten Bosch, red.) Donkere jurk. Vanaf 18.00 kapper aanwezig’. Vrijdag de 23ste ‘generale repetitie 8.15 Kerk Delft’. Op dat moment is het hele ritueel geoefend wat zich een dag later op de echte huwelijksdag voltrekt en wordt uitgezonden. Na de repetitie is het even uitblazen bij Willem-Alexander en Máxima: ‘13.30-16.30 High Tea ‘De Horsten’, kleding ‘sportief/casual’.

Zaterdag 24 april: ‘Huwelijk F + M’; die avond is er nog een diner in het woonpaleis van de koningin. Hofdames doen niet aan afterparty’s, wel aan een ‘nafeest’ in de Koninklijke Stallen. De suggestie om de agenda open te slaan in die week komt van Miente Boellaard. Ze kan niet ontbreken in Amsterdam en de Oranjes. Boellaard is kort na de rumoerige inhuldiging in 1980 aangesteld door Beatrix om haar oog en oor in de hoofdstad te zijn.

Kolossaal is het portret dat fotograaf Erwin Olaf van haar maakte. De foto van Boellaard is even groot als het schilderij van Thora van Loon-Egidius dat er ook hangt; zij was de hofdame van koningin Wilhelmina.

Haar werd indertijd per telegram meegedeeld dat Wilhelmina was bevallen van een prinses. Dat was in een tijd dat er nog geen tientallen prinsesjes in het hoogpolige tapijt van de paleizen rollebolden, maar het voortbestaan van de monarchie decennialang afhing van één prinses.

De letterlijke tekst: ‘In opdracht vn HM de Koningin heb ik de eer u mede te delen dat HM bevallen is van een prinses. HM maakt het goed.’ Poststempel 30 april 1909.

Op de benedenverdieping is het klassiek historisch ingericht met panelen die in zevenmijlslaarzen door de geschiedenis gaan. De buitenlanders die de expositie bezoeken, krijgen mogelijk het idee dat de monarchie hier aan een zijden draad hangt.

Zo wordt het tijdvak 1980-2008 als volgt gekarakteriseerd: ‘Alle autoriteiten hielden hun hart vast in het voorjaar van 1980. De Amsterdamse kraakbeweging greep de inhuldiging van Beatrix aan voor gewelddadige acties. Officieel ging het om het gebrek aan woningen. De nieuwe koningin werd het mikpunt van kritiek en spot. In de jaren daarna werden koninklijke bezoeken aangegrepen voor allerlei protest.

‘De ‘kus in de Jordaan’ tijdens het spontane Koninginnedagbezoek van 1988 stond symbool voor de verbeterde verhouding tussen vorstin en Amsterdam. Maar de republikeinse geluiden klinken nog het luidst in de ‘republiek Amsterdam’. Inmiddels zijn er twee republikeinse genootschappen actief in Nederland.’

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden