Zeven vragen Wietexperiment

Staatswiet is straks te krijgen in 10 Nederlandse gemeenten. Gaan de prijs en het gebruik van cannabis hierdoor omlaag?

Het kabinet start in 2021 een experiment met de teelt van ‘legale’ cannabis. Donderdag wordt officieel bekend welke gemeenten meedoen. De productie van staatswiet moet de georganiseerde criminaliteit terugdringen. Zeven prangende vragen over het omstreden wietexperiment.

Productie van nederwiet. Beeld Gabriel Eisenmeier

Donderdag maakt de adviescommissie-Knottnerus bekend welke gemeenten het meest geschikt worden geacht mee te doen aan het wietexperiment van het kabinet. De commissie onder voorzitterschap van emeritus hoogleraar huisartsgeneeskunde André Knottnerus kiest voor Groningen, Tilburg, Almere, Breda, Maastricht, Nijmegen, Arnhem, Zaanstad, Heerlen en Hellevoetsluis, volgens persbureau ANP.

In het regeerakkoord is al afgesproken dat zes tot tien gemeenten zullen meedoen aan het experiment, waarbij gecontroleerde wiettelers soft drugs mogen leveren aan coffeeshops in die tien gemeenten. De teler hoeft zelf niet per se gevestigd te zijn in de gemeente waar de staatswiet verkocht gaat worden. Met die regulering van de wietteelt wil het kabinet kijken of de georganiseerde criminaliteit kan worden teruggedrongen.  

Vorig jaar adviseerde Knottnerus het kabinet al om veel meer dan tien gemeenten mee te laten doen aan het experiment – om wetenschappelijk gezien iets zinnigs te kunnen zeggen over het slagen of niet slagen van de proef – maar dat advies heeft het kabinet in de wind geslagen. Medio juni hadden 26 gemeenten zich aangemeld voor het wietexperiment. Verschillende gemeenten hebben wel voorwaarden gesteld aan die deelname. 

Wie gaan de ‘legale’ wiet telen?

Vorig jaar adviseerde de commissie ‘een beperkt aantal betrouwbare hooggekwalificeerde telers’ mee te laten doen aan het experiment. Knottnerus denkt aan ‘vijf tot tien telers’ voor het hele experiment in alle gemeenten. De toewijzing aan veel meer telers maakt het toezicht volgens hem lastig. En bij te weinig telers is er ‘te weinig concurrentie wat betreft kwaliteit, variëteit en prijs’. De telers moeten een integriteitsscreening (Bibob) kunnen doorstaan.

In april dit jaar maakte het kabinet bekend maximaal tien henneptelers aan te wijzen die gereguleerde wiet en hasj gaan leveren aan coffeeshops in maximaal tien gemeenten. Ze moeten voldoen aan strenge voorwaarden, zowel wat betreft kwaliteit als veiligheid. Zo moeten ze de soft drugs naar de coffeeshops vervoeren in parrticuliere geld- en waardetransportwagens.

De middelgrote gemeenten Tilburg, Breda en Almere zouden in elk geval gaan meedoen aan het wiet-experiment van het kabinet, meldt de NOS. Het was al bekend dat de vijf grote steden Amsterdam, Rotterdam, Den Haag, Utrecht en Eindhoven onder de huidige voorwaarden niet meedoen.

Welke soorten gaan er geteeld worden?

De telers moeten ‘een voldoende gevarieerd assortiment cannabis’ leveren, aldus de adviescommissie vorig jaar. Knottnerus denkt aan 15 wietvarianten en 10 hasjvarianten, die in overleg met de deelnemende coffeeshops worden vastgesteld. Het kabinet maakte in april bekend dat de 10 uitverkoren henneptelers elk minstens 10 hennepvariëteiten moeten kweken.Vanwege mogelijke overlap is nog niet bekend om hoeveel wiet- en hasjvarianten het in totaal zal gaan. Volgens het kabinet mag een teler meerdere productielocaties hebben en hoeft hij niet per se gevestigd te zijn in een gemeente die aan het wietexperiment meedoet.

Het huidige assortiment in veel coffeeshops is groter. Zo rookt ongeveer 20 procent van de blowers buitenlandse hasj, die vooral uit Marokko, Afghanistan en Nepal komt. Maar in het experiment is het niet mogelijk om buitenlandse hasj in te voeren – dat is illegaal. ‘Het wordt een uitdaging om ook die teelt op eigen bodem te verrichten’, zei Knottnerus vorig jaar.

Welke prijs krijgt de ‘staatswiet’?

De verkoopprijs moet ‘marktconform’ zijn, vergelijkbaar met de prijzen die momenteel in de coffeeshops worden gehanteerd. Volgens Knottnerus mag de prijs niet te hoog zijn, want dan komt de blower te veel in de verleiding om het spul (goedkoper) op de illegale markt te kopen. En de prijs mag niet te laag zijn, want dat zou de consumptie teveel stimuleren – en dat is iets wat de overheid absoluut niet op zijn geweten wil hebben. De adviescommissie oppert om als buffer tegen te hoge marges tussen kostprijs en verkoopprijs ‘een opslag te heffen, waarmee een fonds voor preventie van cannabisgebruik en verslaving kan worden vergoed’.

Hoe worden de ‘legale’ wietplantages beveiligd?

De politie waarschuwde enkele jaren geleden al voor het gevaar van ‘ripdeals’ op gedoogde wiettelers. Knottnerus vindt het ‘cruciaal dat er geen inmenging van het criminele circuit is en dat er geen productie weglekt naar criminelen’. De adviescommissie hamert op stevig toezicht en handhaving. Transport van teler naar coffeeshops moet zoveel mogelijk worden beperkt, tot maximaal één keer per dag.

Hoe voorkom je dat ‘legale’ wietproductie de wietconsumptie zal aanwakkeren?

Het kabinet wenst dat zeker niet en zet daarom in op flankerende preventiemaatregelen. De adviescommissie ziet in dat kader een belangrijke rol weggelegd voor het personeel in de ‘verkooppunten’. Coffeeshops moeten goede voorlichting geven over de gezondheidsrisico’s, zoals ‘geen gebruik van cannabis bij zwangerschap’ of ‘gebruik geen cannabis bij een verhoogd risico op psychiatrische problemen in de familie’ of ‘rijd niet onder invloed van cannabis’.

Ook kunnen gebruikers beter niet wiet roken. Minder schadelijk is het om cannabis te verdampen, aldus Knottnerus. De commissie adviseert om het P-criterium (van preventie) toe te voegen aan de huidige gedoogcriteria waaraan coffeeshops moeten voldoen. Personeel van coffeeshops moeten ook alert zijn op ‘tekenen van problematisch gebruik’ en zulke blowers verwijzen naar passende informatie of zorg.

Hoe wordt het succes of het falen van het experiment gemeten?

Bij de evaluatie moet gekeken worden of de cannabisketen van producent naar consument ‘werkelijk gesloten’ is gebleven. Dat wil zeggen: is het gelukt om illegale leveringen uit te sluiten en inmenging van het criminele circuit buiten te sluiten? Ook moet worden gekeken naar de effecten op cannabisgebruik, verslaving en drugsoverlast. Knottnerus vindt het experiment zelfs al geslaagd ‘als er geen verslechtering is ten opzichte van de nu bestaande situatie’. Want dat zou in ieder geval betekenen dat de georganiseerde criminaliteit bij de bevoorrading van de coffeeshops buitenspel is gezet.

Juist deze week kwam het bericht naar buiten dat in Canada, waar de wiet volledig is gelegaliseerd, de criminaliteit helemaal niet buitenspel is gezet. Hoe zit het daarmee?

Een delegatie van de Nederlandse politie heeft deze zomer een bezoek gebracht aan Canada. Een van de conclusies was dat de legalisering van productie en consumptie van cannabis niet direct heeft geleid tot minder criminaliteit

‘Qua criminaliteit zijn er vooralsnog geen aanwijzingen dat het nieuwe cannabissysteem de criminelen de wind uit de zeilen heeft genomen’, concludeerde bestuurskundige Pieter Tops in de Volkskrant. ‘Voorlopig is het nog een grote vraag of het legale systeem in Canada opgewassen zal zijn tegen de macht en de omvang van het illegale systeem’, zei de hoogleraar bestuurskunde aan Tilburg University en lector politie en openbaar bestuur aan de Politieacademie.

De vijf grootste gemeenten doen niet mee aan de proef met staatswiet. Wat zijn hun redenen. En hoeveel zin heeft een dergelijk experiment zonder hun deelname?

Coffeeshophouder Lisa Lankes dacht dat de inkoop bij wiettelers wel een keer gelegaliseerd zou worden. ‘Hartstikke frustrerend’ vindt ze het dat ze nog steeds ondernemer is in een illegale branche. Ook het wietexperiment zal daarin geen verandering brengen, vreest ze. 

Vorig jaar waarschuwden rechters de wetgever al dat het wietexperiment problemen op kan leveren. Strafrechter Michiel de Ridder legt in dit interview uit waarom. ‘Het is voor het eerst dat de strafbaarheid van een delict buiten werking wordt gesteld.’ 

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden