Staatsvijand nummer 1

Vandaag demonstreren weer duizenden Russen in Moskou. Voor hervormingen, tegen Poetin. Blogger Aleksej Navalny is een van hun aanvoerders. Hij wil 'het Kremlin nemen' met vreedzame middelen. De nieuwe generatie laat zich niet meer sussen.

Hij houdt van The Simpsons, gelooft in het recht van elke Rus om wapens te dragen en is gelovig in de post-Sovjet stijl: 'Ik doe aan vasten en sla een kruisje als ik een kerk passeer, maar ik moet toegeven dat ik er niet vaak binnen kom.' Hij riep in een emotioneel moment - tijdens de eerste demonstratie tegen de fraude bij de Doemaverkiezingen van 4 december vorig jaar - dat hij 'de kelen kon doorbijten' van de fraudeurs en dat 'we het Kremlin kunnen nemen'. Maar bezweert sindsdien dat hij dat met vreedzame middelen wil doen.

'Dat is niets nieuws', zei hij tegen het Amerikaanse weekblad Time. 'Gandhi deed het in zijn tijd, net als Martin Luther King. Mensen gaan de straat op. Ze vechten niet, zetten geen auto's in de fik. Ze staan daar gewoon. Dat is de historische ervaring die de mensheid toont hoe onrecht en tirannie te bestrijden.'

Dat is Aleksej Navalny, 35 jaar oud, advocaat, blogger, corruptiebestrijder en klokkenluider. Maar sinds kort mogen we hem 'politicus' noemen. De suggestie van fans en sommige politicologen dat hij president van Rusland kan worden, wuift hij weg - maar dat wil niet zeggen dat hij dat niet wil.

Toen hij die vijfde december tegenover meer dan vijfduizend demonstranten opriep op te rukken naar Loebjanka, waar de geheime dienst FSB zetelt, werd hij prompt opgepakt en twee weken de cel ingegooid. 'Ik ging naar de gevangenis in een land en kwam eruit in een ander land', zei hij bij zijn vrijlating.

Vandaag trotseren duizenden Moskovieten de winterse kou om voor de vierde keer sinds de Doemaverkiezingen de straat op te gaan. Schone verkiezingen eisen ze, maar ook politieke hervormingen, eerlijke rechtspraak en vrijlating van politieke gevangenen.

Voor velen is er maar een manier om met deze hervormingen te beginnen: het vertrek van Vladimir Vladimirovitsj Poetin, de man die de politiek afschafte, de Tsjetsjenen 'tot in de plee' achterna jaagde en de staatsmacht vergaand centraliseerde.

Werkelijke steun

Maar dat zit er niet in, beseft ook Navalny, die Poetins rol in de Russische geschiedenis overigens niet onderschat. 'In een serie van drie interviews met de beroemde schrijver Boris Akoenin (tevens een van de organisatoren van de protestmarsen), zegt hij: 'Poetins macht was niet gebaseerd op zijn optreden als 'sterke man', maar op de werkelijke steun van het publiek. In zijn twaalf jaar aan de macht heeft hij die steun verspeeld en ingeruild voor een comfortabel bestaan en miljarden dollars voor zijn vrienden.'

De veelal jongere demonstranten die in Moskou, St.-Petersburg en andere steden de straat op gaan zijn wel 'de kinderen van Poetin' genoemd: in de rustige jaren onder Poetin maakten ze hun opleiding af en kregen banen die hen in staat stelden te reizen en te proeven van de andere geneugten des levens.

Navalny zelf spreekt liever van het '1976-1982 effect': mensen die in die jaren geboren werden, vormen nu de grootste generatie van werkende Russen en groeiden op in de bizarre tijd tussen de oude Sovjet-Unie en het moderne Rusland. 'Die mensen krijgen steeds meer posities in de samenleving. Veel van hen konden reizen - naar Tsjechië, naar Duitsland, waar ook. En zij begonnen zich af te vragen: waarom kunnen wij zo niet leven?'

Er schuilt een zekere poëtische rechtvaardigheid in het feit dat precies Aleksej Navalny met enig succes nagels in de doodskist van het systeem-Poetin probeert te slaan. Het zijn beide mannen van de directe actie, die confrontatie noch populistische leuzen schuwen. Maar waar Poetin zich zeker waande door alle harde macht van het land (leger, politie, rechtspraak, parlement, gouverneurs, oligarchen, etc. etc.) onder zijn bevel te disciplineren - schiet Navalny gaten in die macht, gewapend met een laptop, een internetaansluiting en een twitteraccount.

Maar, zegt hij, 'Ik heb de golf van protest niet teweeg gebracht, dat heeft Poetin zelf gedaan. Onrechtvaardigheid, bedrog, fraude en vervalsingen hebben dat gedaan.' Alle staatspropaganda ten spijt ziet eenderde van het Russische publiek de machtspartij Verenigd Rusland nu als 'Partij van Boeven en Dieven', een term van Navalny. Het blog waarin hij als kleine aandeelhouder de corruptie in staatsbedrijven aan de kaak begon te stellen, veroverde binnen een paar jaar een miljoenenpubliek.

Navalny, die opgroeide in een serie legerbases in Rusland, zat aanvankelijk bij de kleine liberale partij Jabloko. Maar een bestaan als eeuwige marginale oppositieactivist trok hem niet aan. Directe actie wel, via het internet en nu ook op straat. Hij noemt het de waarheidsmachine. 'We kunnen de mensen overtuigen door simpelweg de banale feiten over Poetin uit te leggen: zijn miljardairsvrienden, de FSB-generaals en hun kinderen die allemaal topposities bemachtigen in staatsbanken.'

De tegenreactie heeft niet lang op zich laten wachten. De demonstranten lieten zich volgens Poetin aansturen door buitenlandse machten (lees: Amerika) en waarom, vroeg hij zich af bij de symbolische witte lintjes van de demonstranten, lopen ze allemaal rond met condooms opgespeld? Binnen een mum vielen leiders van de demonstraties ten prooi aan 'vuile propaganda'. Telefoongesprekken van Boris Nemtsov, prominent lid van een oppositiepartij, waarin hij andere protestleiders uitkafferde, werden geopenbaard. Hetzelfde gebeurde met een privégesprek tussen Doemalid Goedkov en oppositieleider Rizjkov, die zeiden dat iets gedaan moest worden aan Navalny's populariteit.

Eeuwige boeman

Navalny verscheen in internetfilmpjes waarin zijn lichaamsbewegingen en retoriek naast die van Hitler werden gezet. En in een krant in de Oeral werd een foto gepubliceerd waarop hij lachend afgebeeld staat naast de eeuwige boeman (en gevluchte oligarch) Boris Berezovski.

Maar deze methoden uit de oude doos sorteerden een averechts effect. Ze vergrootten de eenheid onder de (zeer diverse) oppositie en de woede onder de demonstranten. Navalny's foto met Berezovski bleek nep - en het internet werd overstroomd met andere versies: Navalny met Stalin, Navalny met Hitler, Navalny met Poetin. De condoom-opmerking leidde tot grote protestborden van Poetin met een gigantisch condoom om zijn hoofd. En over de Amerikaanse rol is Navalny kort: 'Mensen begrijpen dat dit grote onzin is. Onze generatie weet dat ons bestaan niet gedefinieerd kan worden als Oost-Westconflict.'

President Medvedev ontvouwde in december enkele hervormingen die een jaar gekleden nog revolutionair zouden hebben geklonken: herintroductie van directe gouverneursverkiezingen, een neutrale publieke tv-zender en het vereenvoudigen van de oprichting van politieke partijen. Maar Medvedevs geloofwaardigheid is ernstig afgekalfd sinds hij in september zelf zijn oude mentor Poetin voorstelde als nieuwe president. En Poetin lijkt bij uitstek ongeschikt om zijn eigen systeem van soevereine democratie 'opener' te maken, al belooft hij dat wel.

De door Poetin en Medvedev voorgestelde 'geleidelijke hervormingen' (die al jaren worden beloofd) zijn met het blote oog nauwelijks waarneembaar en ook Navalny maakt zich daarover geen illusies. 'In plaats van echte politieke hervormingen, zal de professionele politieke activisten een comfortabel bestaan geboden worden en zullen er een paar liberale en nationalistische partijen worden gecreëerd. Elke micro-leider krijgt wat geld, wat tv-tijd en dit spektakel zal op tv verkocht worden als 'een nachtmerrie, een herhaling van de jaren negentig'.'

Maar, voegt hij er direct aan toe, 'het vertrouwen van het Kremlin dat elk probleem met een slimme truc kan worden opgelost, kan de woede van mensen alleen maar verder aanwakkeren'.

Hardcore nazi's

Inmiddels moet Navalny zich niet alleen de Kremlin-propagandisten van het lijf houden, maar ook zijn liberale mede-activisten. Die kijken met veel wantrouwen naar zijn 'nationalisme' en het feit dat hij een Russische mars toesprak waar ook hardcore nazi's op af kwamen.

Volgens Navalny is het een storm in een glas water. 'Ik ben tegen de ongeremde immigratiestromen uit Centraal-Azië. Daarin verschil ik van Amerikaanse Democraten die hetzelfde zeggen over immigratie uit Mexico?'

'Al zijn we Europeanen,' zegt Navalny in een interview met journalist (en collega-activist) Leonid Parfjonov, 'we zijn speciaal en daar houden we van. Maar onze irrationaliteit, onze aanleg voor metafysische overpeinzingen, betekent niet dat we dieven in Mercedessen moeten accepteren, die altijd op de stoep parkeren; of politieagenten die ons geld aftroggelen, of een feodaal systeem van bestuur. Laat ons bijzonder zijn, maar wel met een comfortabel leven volgens Europese normen, waarbij de burger zelf de president kiest en mogelijk zelfs herkiest.'

PROTESTEN IN RUSLAND

De grote betogingen in Moskou en andere Russische steden - naar aanleiding van vermeende massale verkiezingsfraude bij de Doemaverkiezingen van 4 december - hebben vriend en vijand verrast. Na een wekenlange onderbreking moet vandaag blijken of het momentum om voor schone verkiezingen - en tegen Poetin - de straat op te gaan, bestand is tegen kou van ongeveer 18 graden onder nul.

De belangrijkste medische adviseur van het land, Gennadi Onisjtsjenko, adviseert de betogers vanwege de kou thuis te blijven. Maar dat deed hij bij de eerdere betogingen ook al, toen vanwege het gevaar van infectie met heersende virussen.

Behalve een anti-Poetin- wordt vandaag ook een grote pro-Poetindemonstratie georganiseerd. Pogingen hiertoe zoals vorig weekend in Jekatarinenburg vielen tegen, waarschijnlijk vanwege het weinig spontane karakter ervan.

De demonstranten hebben de bakens verzet: ze eisen binnen twee jaar nieuwe en eerlijke Doema- en presidentsverkiezingen. Ook zullen ze oproepen bij de presidentsverkiezingen van 4 maart niet op premier Vladimir Poetin te stemmen.

Dat Poetin - nog altijd verreweg de populairste politicus in Rusland - die verkiezingen uiteindelijk gaat winnen, wordt niet betwijfeld. De tegenkandidaten zijn een in de jaren negentig rijk geworden oligarch (Michail Prochorov) en de eeuwige deelnemers als Zjoeganov en Zjirinovski. Maar een tweede stemmingsronde (die nodig is als geen van de kandidaten de eerste keer meer dan 50 procent van de stemmen haalt) zou al een primeur zijn.

De inzet van de demonstratie is niet een Arabische Lente-achtige revolutie, maar de ontwikkeling naar een pluriform, democratisch bestel. Of dat haalbaar is, moet worden afgewacht, maar het publieke debat is in elk geval volop terug.

undefined

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden