Staatsvijand? 'Complete onzin'

In het boek Halve Maan haalt Heleen de Waalhaar gram op de AIVD, waar zij werd ontslagen wegens het 'lekken van staatsgeheimen'.

'Ik ben erin geluisd en als oud vuil langs de straat gezet.' Heleen de Waal, een rossige vrouw van 41 jaar, vertelt het ongelooflijke verhaal hoe ze in een harde, ongelijke strijd terechtkomt met haar broodheren van de geheime dienst AIVD. Ze doet dit onderkoeld, maar blijft gespitst op ieder detail, want haar zaak is nog steeds onder de rechter.


'Valse verdachtmakingen' over het lekken van staatsgeheimen naar De Telegraaf achtervolgen haar al twee jaar. Dan wordt wantrouwen je leidraad. 'Ik ben neergezet als staatsvijand num- mer-1. Dat heeft me zó diep gekrenkt.'


De Waal is een pseudoniem dat ze gebruikt als auteur van het boek Halve Lucht, dat vandaag verschijnt. Het zijn dagboekaantekeningen over haar verblijf in het huis van bewaring De Koepel te Breda. Schrijfsels die ze verstopte in haar cel, in een pak Libresse maandverband. Ze was bang dat iemand met haar gedachten aan de haal zou gaan en die tegen haar zou gebruiken.


Het boek gaat over de vierenhalve maand die ze in de gevangenis zat. Ze beschrijft haar moeizame relatie met bewaarders en vertelt dat ze zich meer verwant voelde met de gevangenen. Tientallen malen is ze ondervraagd door rijksrechercheurs. De Waal denkt dat in de gevangenis een infiltrant is ingezet die haar probeerde te verleiden tot loslippigheid. 'Maar ik praatte met gedetineerden alleen over koetjes en kalfjes. Ik wilde niet dat ze wisten dat ik AIVD'er was. Dan had ik geen leven.'


Staatsgeheimen


De zaak van De Waal en haar partner Hans kreeg in 2009 en 2010 veel media-aandacht. Zij het dat het in de publiciteit niet zozeer om haar ging, maar vooral om De Telegraaf en Jolande van der Graaf. De journaliste werd verdacht van het publiceren van 'staatsgeheimen' van de AIVD. Toen bleek dat zij langdurig was afgeluisterd, kwam verantwoordelijk minister Guusje ter Horst zwaar onder vuur te liggen, vanwege een 'aanval op de persvrijheid'.


De Waal is hoofdrolspeler in haar eigen, kleinere melodrama. In 1997 treedt ze, als jonge antropologe, in dienst van de AIVD. Ze klimt op tot senior analist, tot ze op het hoofdkantoor wordt aangehouden, op 18 juni 2009. Plotseling staat ze tegenover zes mannen en een vrouw met badges op de revers, onder wie twee rijksrechercheurs. Dan volgt de mededeling: u bent gearresteerd. 'Het was heel onwerkelijk.'


Gelijktijdig wordt haar vriend Hans, die tot 2006 voor de AIVD werkte, met veel machtsvertoon opgepakt in hun woning. Schending van staatsgeheimen, dat is de verdenking.


Haar wereld ligt in gruzelementen. Ze raakt geïsoleerd van haar familie en haar collega's. Op straffe van schorsing of ontslag mogen AIVD'ers geen contact meer met haar hebben. Niet lang erna wordt haar in het huis van bewaring disciplinair ontslag aangezegd.


De AIVD is De Waal en haar partner op het spoor gekomen na een intern onderzoek dat voortvloeide uit een publicatie in De Telegraaf van 18 maart 2009: 'AIVD faalde rond Irak'. De dienst zou 'klakkeloos' onjuiste inlichtingenrapporten uit Amerika en Groot-Brittannië hebben overgeschreven. De AIVD concludeert dat er, gezien de tekst, gelekt moet zijn uit de eigen organisatie.


De dienst besluit journalisten af te luisteren en te volgen. Vrij snel blijkt dat Van der Graaf, de auteur van het gewraakte artikel, contact heeft met de partner van De Waal. De journaliste komt zelfs bij hen thuis, op 2 juni 2009.


Een dag later belt Van der Graaf een collega van de krant. De journaliste vertelt hem dat ze die avond door iemand 'uit de Nederlandse autoriteitenhoek' is getipt over een bezoek van de dalai lama. Haar collega zegt dat hij dat ook heeft gehoord. De volgende dag publiceren ze het bewuste verhaal: 'Dalai Lama bedreigd'. Dat stuk zou gebaseerd zijn op geheime informatie.


De dienst schakelt het Openbaar Ministerie en de rijksrecherche in. Op basis van een ambtsbericht van de AIVD gaan ze op 18 juni over tot huiszoeking. Ze vinden een 'staatsgeheim' document in haar woning, van de 'Directie Democratische Rechtsorde'. Daar staat geen informatie in waarover de krant zou beschikken, maar toch: zulke stukken mag een AIVD'er niet thuis bewaren. Justitie doorzoekt ook Van der Graafs woning, maar pakt haar niet op.


Keer op keer wordt De Waal verhoord. Ze werkt zo goed mogelijk mee. Dat is lastig, gezien haar geheimhoudingsplicht als (oud-) AIVD'er. 'Dat gaat gigantisch ver: je mag niet met buitenstaanders praten over de werkwijze van de dienst, het actuele kennisniveau en de interne organisatie. In mijn boek houd ik daar ook rekening mee.'


Tot de dag van vandaag ontkent ze, net als haar partner, dat ze informatie heeft gelekt. Het 'geheime' document dat thuis is gevonden, is er neergelegd om haar te belasten, vermoedt ze. 'Ik was er niet bij, maar het kan niet anders. Ik heb dat stuk niet meegenomen. Ik had op kantoor geen toegang tot dat document en had het nog nooit gezien.'


Ze bevestigt dat de verslaggeefster bij haar thuis is geweest, dat ze zelfs haar hand heeft geschud. Maar Van der Graaf zei niet dat ze journaliste was; ze kenden elkaar niet. De Waal is al snel naar boven gegaan, want de bezoekster kwam voor haar partner.


Haar vriend en de verslaggeefster hebben gesproken over een historisch onderzoek, hoorde zij pas na haar arrestatie. 'Iemand die me dierbaar was, heeft volgens mij voor de Engelse geheime dienst gewerkt, tijdens de Tweede Wereldoorlog. Het is me nooit gelukt daar echt achter te komen. Hans vertelde me veel later dat hij me een dienst wilde bewijzen: hij dacht dat Van der Graaf hem kon helpen. Ze had eerder met een kennis van hem vergelijkbaar onderzoek gedaan.'


Hoe verklaart De Waal dat artikel over de dalai lama? 'Dat moet je aan De Telegraaf vragen. Ik heb later zelf vastgesteld dat er al op websites werd gecommuniceerd over een mogelijke dreiging. Op het moment dat die journaliste met Hans sprak, was de AIVD nog niet eens schriftelijk geïnformeerd over de dreiging. Dit is dus gewoon onzin.'


Ze begrijpt wel dat het contact met de journaliste vragen oproept. 'Ik ben heel boos op Hans geweest, achteraf. Het was handig geweest als ik had geweten dat hij thuis had afgesproken met een verslaggeefster. Wat hij heeft gedaan, was klunzig. Maar meer ook niet.'


Hebben ze niet op z'n minst de schijn tegen? 'Je mag sommige dingen vreemd vinden, maar dat is iets anders dan ons beschuldigen van lekken van staatsgeheimen. In het ambtsbericht, waarop de zaak is gebaseerd, staan slechts aannames. Ze zien wat ze willen zien. Het is zwak geanalyseerd, broddelwerk.'


Topambtenaren


Er waren hogere belangen in het geding, stelt ze. 'Begin 2009 komt de politieke vraag op tafel: hoe heeft Nederland gehandeld inzake Irak? Op basis van welke informatie is besloten aan die oorlog mee te doen? Terwijl de commissie-Davids dat onderzoekt, meldt De Telegraaf ineens dat de AIVD faalde.


'De strekking van dat artikel klopte niet. Davids heeft een jaar later vastgesteld dat topambtenaren van Algemene Zaken direct informatie kregen van de Britten en Amerikanen. Op het ministerie zijn nuances van de eigen inlichtingendiensten van tafel geveegd. Het was dus niet de schuld van de AIVD. Dat roept één vraag op: wie had er belang bij om via de publkicatie de zwarte piet bij de dienst neer te leggen? Om die vraag te beantwoorden hoef je geen briljant politiek denker te zijn.'


Volgens De Waal heeft de krant zich niet bediend van AIVD-documenten en zit het 'lek' - zo dat er al is - waarschijnlijk bij Algemene Zaken. Het stuk kan ook gebaseerd zijn op openbare bronnen. Dat heeft ze met haar advocaat aangetoond, stelt ze.


Waarom stelde Bouman dan een onderzoek in naar een lek bij de AIVD? 'Dat begrijp ik nog steeds niet. Tijdens een getuigenverhoor bij de rechter-commissaris zei hij dat hij direct dacht dat het artikel gebaseerd was op een interne AIVD-notitie. Zijn uitleg was vaag. Hij baseerde zich op de opbouw van het krantenartikel, taalgebruik en de volgorde. Dat is vreemd; bij Algemene Zaken circuleerde een nagenoeg identieke versie van die AIVD-notitie. Ondanks verzoeken van mijn advocaat is nooit onderzocht of daar een lek zat.'


De Waal: 'Ik durf hier wel een paar grote vraagtekens bij te zetten. Waarom is ervoor gekozen mij tot zondebok te maken? Justitie is door de AIVD op het verkeerde been gezet.'


Volgens haar moest ze wijken om de dienstleiding, misschien zelfs de premier, uit de wind te houden. Geen middel zou zijn geschuwd om haar zwart te maken. 'Ik houd er rekening mee dat het verhaal voor sommige lezers niet geloofwaardig is, of op z'n minst moeilijk voor te stellen. Daarom heb ik me nog ingehouden. Maar ik zeg je: ook mijn partner Hans kan er een boek over schrijven. We hebben precies hetzelfde meegemaakt.'


Bronbescherming


In juli 2010 oordeelt de rechter dat de telefoons van journalisten onrechtmatig zijn afgeluisterd. Daardoor valt de bodem onder het proces weg, want De Waal en haar vriend kwamen zo juist in beeld. Ze worden vrijgesproken. Dat is een enorme opluchting voor haar, na een eis van drie jaar celstraf.


Doordat de zaak een principieel karakter kreeg, is haar onschuld nooit bewezen. 'Omdat de rechter niet inhoudelijk heeft geoordeeld, is het beeld blijven hangen dat we slechts zijn vrijgesproken, omdat er een foutje is gemaakt in het onderzoek. Ik lees ook ingezonden stukken. Mensen noemden ons landverraders. Je blijft besmet.'


Rancuneus is ze naar eigen zeggen niet. Maar nu ze zelf slachtoffer is geworden, kijkt ze anders aan tegen de dienst. 'Dit geeft mijn actieve periode een rouwrandje. Ik besef nu dat ik lang niet de enige ben wiens leven door de AIVD is verwoest. Toen ik daar zat, was ik me dat niet zo bewust. Nu voel ik wat het betekent om ten onrechte van iets te worden beticht. Ik voel me bespuugd. Die zelfreflectie is hard aangekomen.'


De AIVD wil niet op haar verhaal reageren. Dat verandert misschien als ze bij de dienst het boek hebben gelezen.


Heleen de Waal wacht het hoger beroep in haar strafzaak af, en ze vecht haar ontslag aan. 'Ik heb twaalf jaar naar ieders tevredenheid bij de AIVD gewerkt. Ik ben boos en verdrietig, want ik heb geen toekomstperspectief. Ik ben benieuwd of Bouman goed slaapt.'


Ze doet vrijwilligerswerk en leeft van giften van vrienden en gulle gevers die geloven in haar verhaal. Op een uitkering heeft ze geen recht. Dat kan niet eindeloos duren: ook de teller van haar advocate loopt door.


Het zijn zware tijden. Op weg naar Weski's kantoor in Rotterdam zag De Waal dat ze werd gevolgd door een oud-collega. Het was pure intimidatie, vermoedt ze. En ja, ze heeft een tijd het gevoel gehad dat haar telefoon nog werd getapt. 'Soms hoorde je die echo en die klik. Ik weet hoe dat werkt. Ik zie echt geen spoken.'


Heleen de Waal: Halve lucht - Hoe een AIVD'er door de eigen dienst werd veroordeeld. Uitgeverij Balans; 272 pagina's; 18,95 euro; ISBN: 978 94 6003 327 8.


Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 de Persgroep Nederland B.V. - alle rechten voorbehouden