Interview Tamara van Ark

Staatssecretaris Van Ark: ‘Tegen wie niet wil werken moeten we streng zijn’

Tamara van Ark van de VVD is staatssecretaris van Sociale Zaken en Werkgelegenheid. Beeld Katja Poelwijk

De Participatiewet die langdurig werklozen en mensen met een handicap aan het werk moet helpen, haalt tot nu toe weinig uit. Staatssecretaris Tamara van Ark wil dat straks van iedere bijstandsgerechtigde een tegenprestatie wordt geëist. ‘De vrijblijvendheid moet eraf.’

‘Het is geen prettig gezicht nee.’ Tegen haar gewoonte in hakkelt Tamara van Ark een beetje en zoekt ze naar woorden. ‘Ik vond… Nou er staan zeker... Er zijn lichtpuntjes maar ook een aantal grote problemen.’

De staatssecretaris van Sociale Zaken spreekt over de Participatiewet. Sinds 2015 is dat de wet voor de oude bijstand, voor de vroegere sociale werkvoorziening en voor jonggehandicapten die kunnen werken. Van Ark kreeg deze week een evaluatie van het Sociaal en Cultureel Planbureau. Die loog er niet om. Jonggehandicapten werken wat vaker dan voorheen maar vooral in tijdelijke baantjes. Voor mensen uit de sociale werkplaats is de kans op werk afgenomen. Voor de oude groep in de bijstand is weinig veranderd. Al met al is bijna niemand iets opgeschoten met de enorme stelselwijziging. 

Van Ark probeert het positief te bezien: ‘Het is goed om na vijf jaar eens in de spiegel te kijken om te zien of de wet werkt zoals het bedoeld was.’

En dat is geen prettig gezicht?

‘Niet echt, nee.’

Het is niet eenvoudiger geworden door de Participatiewet: niet voor gemeenten, niet voor werkgevers, niet voor uitkeringsgerechtigden.

‘Nee. Het SCP legt terecht de vinger op zere plekken. Het gaat nu nog niet goed. Het zorgelijkst vind ik de groep mensen die op de wachtlijst stond voor een plek in een sociaal werkbedrijf. Voor hun moeten de gemeenten nu beschut werk vinden, maar dat gebeurt te weinig. Jonggehandicapten verdienen meer geld door arbeid. Dat is positief, maar hun inkomenspositie is verslechterd. Het doel van de Participatiewet is niet alleen om een uitkering te bieden maar ook uitzicht op werk, liefst vast werk en niet alleen onzekere, tijdelijke banen.’

Voor de oude groep bijstandsgerechtigden is de afgelopen jaren niets veranderd, ondanks de hoogconjunctuur, ondanks de krapte op de arbeidsmarkt. Dat is toch tragisch?

‘Dat is het. Daarom moet de vrijblijvendheid eraf.’

Voor wie?

‘Om te beginnen voor mijn ministerie. Dat moet gemeenten en werkgevers ondersteunen. In elke regio komt een loket dat hen bijstaat en overal op dezelfde manier werkt. Nu doet de ene regio het zus, de andere zo. Dat moet simpeler.

‘Ook voor gemeenten wordt het minder vrijblijvend. Die moeten nu aan de slag met de echt moeilijke groepen. Daar zie ik een lichtpunt. In veel college-akkoorden die na de gemeenteraadsverkiezingen zijn gesloten, staat: we gaan aan de slag met die groep. In Amsterdam wordt iedereen opgeroepen. In Den Bosch gaat het vroegere sociale werkbedrijf samen met de sociale dienst. Daar kan iedereen terecht, van dagbesteding tot werk. Rotterdam gaat langs bij mensen die al jaren in de bijstand zitten met de vraag: kunnen we helpen?’

Maar het kabinet vraagt al jaren van de gemeenten om dit strakker aan te pakken. Lang niet overal krijgt u uw zin. 

‘Daarom ga ik de wet nu zo veranderen dat de gemeenten iedereen die onder de Participatiewet valt een passend, niet vrijblijvend aanbod moeten doen voor het leveren van een tegenprestatie. Een passend aanbod om te participeren. Dat kan vrijwilligerswerk zijn, maar ook betaald werk.

‘Heel veel mensen die al jaren aan de kant staan hebben geen vertrouwen meer in zichzelf, geen vertrouwen in de overheid. Die denken: ik heb heel weinig, maar ik kan me redden en wat gebeurt er met mijn toeslagen als ik ga werken, wat gebeurt er als het niet lukt? Dan kiezen mensen voor de zekerheid van een uitkering boven de onzekerheid van een werkend bestaan. Ik begrijp die zorgen, ik ben zelf ooit bij de sociale dienst begonnen voor ik de politiek inging en wethouder, Kamerlid en staatssecretaris werd. Ik ben ook hun staatssecretaris.’

Er zijn volgens het SCP ook nogal wat mensen die simpelweg niet kunnen werken.

‘Bij een passend aanbod bedoel ik niet dat iedereen een 40-urige werkweek moet aankunnen. Soms kan het al passend zijn dat je schuldhulpverlening accepteert of vrijwilligerswerk. Dat is maatwerk waarover alleen gemeenten kunnen beslissen. Daar houden ze beleidsvrijheid in.’

Van iedereen wordt straks een tegenprestatie geëist ?

‘Het gaat om wederkerigheid. Iets terugdoen voor de maatschappij. Het moet een aanbod op maat zijn. Hoe gemeenten het inrichten, moeten ze zelf weten.’

Gemeenten voeren ook de taaleis niet uit. Elke uitkeringsontvanger moet basaal Nederlands spreken en begrijpen. Wat gaat u daaraan doen ?

‘Iedereen krijgt straks een passend aanbod voor een tegenprestatie met een passende taaleis. De taaleis is verplicht maar gemeenten kunnen er niet mee uit de voeten. Dat moet maatwerk worden. Voor sommigen kan het gevraagde niveau hoger worden.  Voor wie moeite heeft met leren, kan de taaleis anders worden ingericht. Bijvoorbeeld door tijdens activiteiten wat Nederlands te leren. Iedereen krijgt straks een passend aanbod voor een tegenprestatie met een passende taaleis.’

Het is een mooi tekentafelplan. Wanneer hebben alle 420 duizend bijstandsontvangers zo’n passend aanbod?

‘Veel gemeenten werken er al aan. Ik kan het tempo niet verordonneren.’

Maar er zijn altijd mensen met psychische problemen, drugsverslaafden, alcoholisten. Die laat je toch geen vrijwilligerswerk doen in het verpleeghuis?

‘Nou... in Rotterdam werkt in een wijkgebouw een man die de boel organiseert. Die kwam ik op een werkbezoek tegen. Zijn manager legde uit dat die man jarenlang met een fles bier thuis op de bank had gezeten. Niemand keek naar hem om. Tot de gemeente naar hem toekwam.

‘Het kan wél. Voor mensen die echt niet kunnen werken zijn andere uitkeringen. Er is ook een groep mensen die zegt: ik wil niet werken. Volgens het SCP zijn dat zo’n 50 duizend mensen. Daar moeten we streng tegen zijn, want ik ben ook de staatssecretaris van de belastingbetaler die de uitkeringen betaalt.’

MEER OVER DE PARTICIPATIEWET

Van alle 420 duizend bijstandsgerechtigden moeten gemeenten een tegenprestatie gaan vragen. De vorm – van het aanvaarden van schuldhulpverlening tot het doen van vrijwilligerswerk – mogen gemeenten zelf bepalen. Maar het kabinet gaat het wettelijk voorschrijven.

Meedoen in de participatiesamenleving is voor de meeste mensen in de bijstand, met en zonder handicap, niet weggelegd. Het beleid heeft amper geleid tot meer baankansen, concludeerde het Sociaal en Cultureel Planbureau in het dinsdag verschenen rapport.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden