nieuws CO2-uitstoot

Staat moet meer doen tegen CO2-uitstoot: Urgenda wint ook hoger beroep

De staat doet te weinig tegen klimaatverandering en de kortetermijnplannen zijn onvoldoende om de achterstand in te halen. Daarmee verzaakt de overheid haar zorgplicht voor de Nederlandse burgers, oordeelde het Haagse gerechtshof dinsdag. Het hof beveelt de regering maatregelen te treffen die ervoor zorgen dat eind 2020 de CO2-uitstoot met 25 procent is gedaald.

Zonnepanelen bij de Maxima energiecentrale in Lelystad. Beeld Raymond Rutting / de Volkskrant

Met die uitspraak in hoger beroep, op grond van het Europees Verdrag tot bescherming van de rechten van de mens, bekrachtigt het hof de gerechtelijke uitspraak uit juni 2015. Urgenda – een organisatie die de verduurzaming van Nederland wil versnellen – en negenhonderd mede-eisers wonnen toen de door hen aangespannen ‘Klimaatzaak’ tegen de staat. Het is voor het eerst dat een overheid door een rechter in hoger beroep wordt verplicht tot het nemen van meer actie tegen klimaatverandering.

Alle argumenten van de staat die deze unieke uitspraak moesten voorkomen, werden door de rechter ongegrond verklaard. Zo zou de rechtszaal niet de plaats moeten zijn om beleid af te dwingen. Jawel, was het oordeel, want door het handelen van de staat worden ‘mensenrechten geschonden’. Het hof erkent wel dat Nederland niet in zijn eentje het klimaatprobleem kan oplossen, maar dit ontslaat de staat niet nu al vergaande maatregelen te nemen. ‘Uitstel leidt tot grote risico’s voor de samenleving.’

De uitstoot van CO2 in Nederland – met name in de elektriciteitssector en het wegverkeer – daalt al decennia niet. Door de verlaging van andere broeikasgassen als methaan, omgerekend naar CO2-eenheden, wist Nederland de totale uitstoot in 2017 toch terug te dringen met 13 procent ten opzichte van 1990. Met de uitspraak van dinsdag, die met luid gejuich en omhelzingen door de aanklagers werd ontvangen, moet Nederland daar in ruim twee jaar 12 procent aan toevoegen.

Opgave groter dan vijf kolencentrales

Een op het oog onmogelijk opgave. Concreet betekent dit dat van de ruim 192 miljard kilogram broeikasgassen (uitgedrukt in CO2-equivalenten) die vorig jaar de lucht in gingen, nog zo’n 23 miljard kilo af moet. Dat is meer dan de hele Nederlandse veestapel uitstoot aan broeikasgassen, en ook meer dan alle vijf kolencentrales die nu nog draaien.

Een blik op de laatste Nationale Energieverkenning stemt iets positiever. De onderzoekers stelden vorig jaar dat met bestaand en voorgenomen beleid de CO2-uitstoot in 2020 tussen de 19 en 27 procent lager zal zijn dan in 1990. Reden voor de regering om te concluderen dat die 25 procent ‘binnen bereik’ is.

Hoogleraar milieukunde en duurzaamheid Klaas van Egmond moet het in het huidige tempo nog zien. ‘Afgezien van wind op zee gebeurt er maar heel weinig.’ Urgenda-directeur Marjan Minnesma denkt er net zo over. ‘Ik zie niet veel concrete maatregelen die veel gaan opleveren’, zegt ze. ‘Laat de overheid maar met een lijstje komen om het tegendeel aan te tonen.’

Om de Urgenda-doelen te halen staat hetzelfde bovenaan de lijstjes van de groene partijen, milieuorganisaties en van Minnesma: sluit (in ieder geval) de twee oudste kolencentrales. Volgens diverse deskundigen is dit op korte termijn de enige denkbare optie. De regering stelt in het regeerakkoord dat uiterlijk in 2030 alle vijf kolencentrales dicht moeten zijn.

Minimumpercentage al in 2007 bekend

De uitspraak van het hof die de overheid oplegt meer te doen, is gebaseerd op een rapport uit 2007 van de IPCC (Intergovernmental Panel on Climate Change), het gerenommeerde en door Nederland erkende klimaatbureau van de Verenigde Naties. Daarin staat dat welvarende landen in 2020 25- tot 40 procent moeten reduceren om de aarde leefbaar te houden.

In vrijwel alle klimaatconferenties die volgden, bleef het minimum streefpercentage overeind. De Nederlandse staat kon dus al jaren weten dat een reductie van 25 procent ten opzicht van ijkjaar 1990 noodzakelijk was. En wist dit ook, getuige het 30 procent reductiedoel dat Nederland lange tijd had voor 2020. Zonder duidelijke onderbouwing is dit later teruggeschroefd. ‘Nederland dient verantwoordelijkheid te nemen’, zei de rechter. ‘In het akkoord van Parijs is dit ook uitgesproken.’

Dat de Nederlandse reductiedoelen voor 2030 (49 procent) en 2050 (CO2-neutraal) wel ambitieus genoeg zijn en in lijn met die afspraken in Parijs, is volgens de rechter geen reden om voor 2020 te lage doelen te stellen. ‘Hoe later wordt ingezet op reductie, hoe aanzienlijk ingrijpender de maatregelen worden.’ Het hof erkent dat de hogere ambities financiële offers vergen, maar stelt dat die noodzakelijk zijn. ‘De risico’s voor de bewoonbaarheid van de planeet zijn te groot.’

Afgelopen weekend klonk de sombere boodschap dat de afspraken uit het Parijse klimaatakkoord bijna niet te halen zijn. De kans dat de aarde maximaal 1,5 graad opwarmt is klein, schreef het wereldklimaatpanel IPCC in een nieuw tussenrapport. Alleen ‘snelle, verreikende en ongekende veranderingen in alle onderdelen van de samenleving’ zouden de opwarming – nu al ongeveer 1 graad – nog enigszins binnen de perken kunnen houden.

Principiële zaak voor overheid

De staat ging in 2015 in hoger beroep tegen de Urgenda-uitspraak van de Haagse rechtbank, omdat die een beleidsmatige en politieke keuze heeft gemaakt, zei de landsadvocaat tijdens de zitting in mei. Het kabinet gaat om die reden mogelijk ook bezwaar aantekenen tegen de uitspraak van dinsdag. ‘Het gaat om een principiële kwestie’, reageert het ministerie. ‘Het kabinet zal de uitspraak goed bestuderen met het oog op eventuele cassatie.’

Mocht de zaak voor de Hoge Raad komen en ook daar standhouden, dan is het kabinet gehouden aan de opgelegde doelstelling van de rechter. Halen ze die niet, dan volgen geen sancties, omdat die niet door Urgenda zijn gevorderd. ‘Dit hebben wij heel bewust niet gedaan’, zegt Urgenda-directeur Minnesma. ‘Het gaat ons niet om het geld, maar om leefbaarheid. We verwachten in een rechtsstaat dat de overheid een bevel van de rechter uitvoert.’

De regering zegt, cassatie of niet, het vonnis te zullen uitvoeren – wat zoveel wil zeggen als: we gaan door met verduurzamen van Nederland. Halen ze de opgelegde doelstelling niet, dan zal Urgenda na 2020 weer naar de rechter stappen vanwege ‘minachting van het recht’ door de staat. Op straffe van een ‘niet milde dwangsom’ zal Urgenda dan alsnog naleving proberen af te dwingen. 

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.