Staat inreisverbod op gespannen voet met Amerikaanse Grondwet?

Het inreisverbod dat de Amerikaanse president Trump heeft uitgevaardigd voor inwoners van zeven landen en voor vluchtelingen, is een 'flagrante inbreuk op het internationale recht', aldus Helen Duffy, hoogleraar internationaal humanitair recht aan de Universiteit Leiden.

De Amerikaanse president Donald Trump. Beeld AFP

Zij was geschokt toen ze van de inhoud kennis nam: 'Dit is hoogst ongebruikelijk. Ik ben nog nooit zoiets tegengekomen.' Ook haar collega Nico Schrijver, hoogleraar internationaal publiekrecht, kent 'geen vergelijkbare, recente precedenten' en vindt de strijdigheid met het internationaal recht overduidelijk: 'Het gaat geheel in tegen de geest van het vluchtelingenverdrag'.

Vier vragen over de juridische merites van Trumps aangescherpte immigratiebeleid.

Met welk internationaal recht staat Trumps decreet op gespannen voet?

De Duitse bondskanselier Angela Merkel bracht Trump tijdens hun telefonische kennismakingsgesprek zaterdag fijntjes het Geneefse vluchtelingenverdrag van 1951 in herinnering. Dat verplicht de VS tot bijstand aan oorlogsvluchtelingen op humanitaire gronden 'zonder onderscheid naar ras, godsdienst of land van herkomst'.

Het verdrag verbiedt verder 'enkel op grond van nationaliteit' zogeheten bijzondere maatregelen tegen een vluchteling te nemen. Wel kan een land in individuele gevallen 'voorlopige maatregelen' nemen vanwege de 'nationale veiligheid', maar die moeten dan wel per individu 'noodzakelijk' zijn.

'Trump kan die noodzaak nooit overtuigend aantonen ten aanzien van alle vluchtelingen', meent Duffy. Zij constateert ook schending van het gelijkheidsbeginsel, vastgelegd in het internationaal verdrag inzake burgerrechten en politieke rechten. Schrijver noemt ook nog de internationale conventie die rassendiscriminatie verbiedt: 'Uit de uitleg van Trump komt duidelijk naar voren dat het hem om islamitische strijders gaat. Verder noemt hij specifiek zeven Arabische landen. Dan maak je onderscheid op basis van iemands oorsprong, dat is niet toegestaan'.

Nour Ulayyet laat terwijl zij haar zieke moeder troost in Munster, Indiana een foto zien van haar zuster, een Syrische die woont in Saoedi-Arabië. Ondanks een geldig visum werd zij teruggestuurd toen zij van Riyad naarChicago was gevlogen. Beeld ap
Najah Alshamieh uit Syrië (rechts) wordt verwelkomd door Mariam, haar dochter, en Hisham Yasin. Na aankomst op de luchthaven van Dallas werd zij vastgehouden door de immigratieautoriteiten. Uiteindelijk werd Alshamieh toegelaten tot de Verenigde Staten. Beeld ap

Kan het internationale recht Trumps decreet daadwerkelijk buitenwerking plaatsen?

De achilleshiel van internationale verdragen is altijd de afdwingbaarheid ervan, zo ook in dit geval. 'Landen in het Midden-Oosten die door dit verbod worden getroffen, kunnen de kwestie voorleggen aan het Internationaal Gerechtshof', aldus Schrijver, om in dezelfde adem aan te geven dat dit jarenlange procedures zijn. Hij ziet vooral wat in politieke druk van andere regeringen: 'Ik was erg trots op Angela Merkel, want die deed dat meteen'. Daarnaast denkt hij dat het internationaal recht in de talrijke Amerikaanse procedures over het decreet een rol zal spelen. Ook Helen Duffy gelooft niet erg in de internationale route, ook al omdat de VS het Inter-Amerikaanse Hof voor de Rechten van de Mens niet hebben erkend.

Staat het decreet ook op gespannen voet met de Amerikaanse Grondwet?

De regering meent van niet. Trump benadrukte zondag dat het 'niet een anti-moslimverbod' is en dat het 'niet om religie' gaat. Dat is grondwettelijk belangrijk, omdat het Eerste Amendement van de grondwet de zogeheten 'Establishment Clause' bevat.

De uitleg die het Hooggerechtshof aan die bepaling geeft is dat er geen enkel onderscheid op basis van religie mag worden gemaakt. Vandaar Trumps nadruk daarop. Maar in interviews gaf hij aan wel degelijk een onderscheid te maken tussen christelijke en islamitische vluchtelingen uit Syrië - de eerste groep kan op toelating rekenen, zei Trump geruststellend tegenover Christian Broadcasting News. Dat was vooral een fijne mededeling voor advocaten van vluchtelingen, die met die uitspraak strijd met de grondwet kunnen aantonen.

De hoogste juridische adviseurs van vijftien staten hebben zondag al geoordeeld dat het decreet 'in strijd met de grondwet, on-Amerikaans en onwettig' is. Zij gaan ervan uit dat het decreet 'uiteindelijk ongeldig zal worden verklaard door de rechtbanken'. Kanttekening: deze groep van vijftien is afkomstig uit staten waarin de Democratische Partij aan de macht is.

Mahdi Radgouarzi omhelst zijn dochter op de luchthaven van San Francisco. Na een vlucht uit Teheran werd hij enkele uren vastgehouden. Beeld ap

Kan het decreet ook nog in strijd zijn met al bestaande wetgeving?

Juristen van de regering rechtvaardigen het gemaakte onderscheid naar nationaliteit onder verwijzing naar een wet uit 1952. Die staat het de president toe om 'de binnenkomst op te schorten' van 'iedere groep vreemdelingen' die hij een gevaar acht voor 'de belangen van de Verenigde Staten'. Maar immigratie-experts wijzen erop dat die presidentiële bevoegdheid in 1965 door het Congres is ingeperkt.

De wetgevende macht bepaalde dat de president in zijn visabeleid geen onderscheid mocht maken 'op basis van ras, sekse, nationaliteit, geboorteplaats of woonplaats'. Met deze regelgeving staat Trumps decreet dus op zijn minst op gespannen voet. Dat daaraan zoveel juridische haken en ogen zitten, laat zich verklaren. Anders dan gebruikelijk is, heeft het Witte Huis niet of nauwelijks de expertise van het ministerie van Justitie ingeroepen en vooral op eigen houtje de tekst van het decreet vastgesteld.

Ammar Sawan (midden) is met zijn uit Syrië gevluchte gezin vanuit Amman in Jordanië drie maanden geleden de procedure begonnen om tot de VStoegelaten te worden. Die hoop is opeens vervlogen. Beeld ap
Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden