Staak het gekibbel

Vlak voor het bezoek van Bush aan Europa gaf Schröder een verkeerd signaal, vindt Arnout Brouwers..

Met leiders als Bush en Schröder in het zadel is het eigenlijk een wonder dat er nog een westers bondgenootschap bestaat.

Bush heeft er sinds de aanslagen van 11 september 2001 geen twijfel over laten bestaan dat als Amerika's vitale belangen in het geding zijn, alles moet wijken voor de verdediging daarvan. Schröder, bondskanselier van Duitsland en uitvinder van wat is gaan heten de Duitse 'emancipatie', zeg maar bevrijding, van Amerikaanse dominantie, vierde met zijn pacifistische nationalisme vele binnenlandse successen; hij en Chirac werden de helden van het verzet tegen de Amerikaanse 'oorlogsmachine' in Irak.

Sindsdien heeft dit tweetal in de NAVO en de Europese Unie zaken geblokkeerd of getraineerd als defensieve hulp aan bondgenoot Turkije en de betrokkenheid van multilaterale organisaties bij Irak, en hebben ze bij veel Europeanen de hoop, bij veel andere Europeanen de verdenking op zich geladen met Europa een 'tegenmacht' tegen de VS te willen vormen, die diens hegemoniale plannen actief tegenwerkt.

Is het met zulke leiders aan weerszijden van de oceaan gek dat er gesproken wordt van een crisis in de betrekkingen?

Maar inmiddels heeft de herkozen Bush, die ook best wat hulp kan gebruiken in de kwesties Irak, Iran, en NoordKorea, besloten het weer goed te maken. Met dat doel komt hij komende week naar Europa. Condi Rice en Don Rumsfeld waren voor de grote leider uitgereisd om de aarde bouwrijp te maken voor diens diplomatieke offensief – en het leek allemaal aardig te gaan. Totdat Schröder vorige week plotseling, onaangekondigd, zonder vooroverleg of consultatie, het woord nam op de jaarlijkse veiligheidsconferentie in München.

Hij sprak klare taal (in een rede die wegens ziekte door een collegaminister werd voorgelezen). Alsof er geen politieke verzoening in de lucht hing, veegde hij de vloer aan met de huidige NAVO: geen primair forum van politieke consultatie, onvoldoende aangepast aan de nieuwe tijd, aan Duitslands nieuwe rol en verantwoordelijkheid. Hetzelfde geldt voor de dialoog tussen de VS en de EU, die geen recht doet aan de grotere rol van de Unie in de wereld. Armoede en onderontwikkeling zijn de 'beslissende voedingsbodem' voor het internationale terrorisme, zei Schröder, en de nieuwe uitdagingen vragen niet in eerste plaats om militaire antwoorden. Duitsland heeft het begrip van zijn eigen rol veranderd. Het kiest voor 'actief engagement', wat blijkt uit de inzet wereldwijd van zevenduizend Duitse soldaten. Maar daaruit moet wel inspraak volgen.

Hij kan een oplossing ook niet uit zijn mouw schudden, aldus de bondskanselier, maar laat een onafhankelijk gezelschap van wijze heren studeren op de aanpassing van de huidige structuren van samenwerking tussen Amerika en de Europese Unie.

Zo, die zat.

Het was een van die momenten waarop het script van de afgelopen jaren opeens volledig werd omgedraaid. Hier was opeens een grote Europese leider de NAVO aan het slopen – met de beste bedoelingen, dat wel – terwijl direct hierna de barse minister van Defensie Rumsfeld een gloedvol betoog hield voor de blijvende relevantie van de NAVO.

En zo staat het ook geschreven in de bijbel van de internationale diplomatie: de unilateralisten zullen de multilateralisten zijn, en omgekeerd.

Maar, zo richtten de Europese aanwezigen in München toch hun pijlen gewoontegetrouw op de Amerikaanse gast: hoe zit het dan met uw stelregel 'The mission defines de coalition?' De missie bepaalt de coalitie – en niet andersom. Deze uitspraak geldt als centrale stelling uit de Bushdoctrine van na '11/9' en legt volgens veel Europeanen een bom onder de centrale rol van de NAVO.

Rumsfeld ondestreepte in zijn antwoord de praktische kant ervan, verwijzend naar de recente tsunamihulp, en operaties in Liberia en Haïti. De wereld is groot en per geval bepaalt de aard van de missie de coalitie van landen die in actie komen: zij die snel en effectief kunnen en willen optreden.

Maar, voegde Rumsfeld eraan toe, optreden met de NAVO heeft 'verreweg de voorkeur'. Daarom heeft de regeringBush er zo veel in geïnvesteerd. Hier was, in antwoord op de kritiek van Schröder, een wedergeboren multilateralist en felle verdediger van de NAVO aan het woord. 'Mensen bekritiseren de NAVO en de VN omdat ze te langzaam reageren of dit of dat niet doen. Maar het is nu eenmaal de aard van multinationale instellingen dat het ze tijd kost om te reageren.' Maar dan doen ze ook goed en nuttig werk, zei Rumsfeld, die ten overstaan van landen die zich in Irak onledig houden het voorbeeld noemde van de VNspecialist Valenzuela, die de vrije verkiezingen in Irak hielp organiseren.

De suggestie was duidelijk: de NAVO en de VN konden niet voorop lopen toen de VS op 11 september 2001 zo direct en massaal was aangevallen – en de VS konden en wilden er niet op wachten. Maar dat laat onverlet dat beide instellingen in de fase van stabilisering en wederopbouw van onschatbare waarde kunnen zijn.

En zo verwierp Rumsfeld met zichtbaar gemak de suggestie dat het de Amerikanen zijn die de NAVO naar de knoppen hebben geholpen. Waarom zouden ze ook? Het is hun belangrijkste instrument voor de directe beïnvloeding van de Europese politiek.

Dus van welke kant komt nu de kogel die de NAVO omlegt? Toch niet van Europese? Rumsfelds apologie van flexibele coalities klonk halfplausibel, maar het lost de Europese paradox die kanselier Schröder dwarszit niet op. Die paradox is dat terwijl de ambitie van de Europese Unie in de wereld groeit, Europa's invloed afneemt. Dat heeft te maken met de verschuiving van Amerika's strategische belangen naar het MiddenOosten en OostAzië, met de opkomst van China en India en met de blokkades in Europa zelf, die de ontwikkeling van een werkelijk politiek coherente speler op het wereldtoneel verhinderen.

Maar zo'n verhaal bekt niet.

Daar gaat het Schröder ook niet om. Voor zover de kanselier een buitenlandse agenda heeft, is het een dubbele agenda. Met teksten als 'het is een grote eer dit land te mogen leiden', geeft Schröder de Duitsers iets wat ze vijftig jaar niet hadden: trots op het vaderland. Schröder heeft zijn volk bevrijd van de Tweede Wereldoorlog en daarmee van het juk van de overwinnaar, de Verenigde Staten.

Schröder noemde dat in München de 'transatlantischen Treueschwüren', de eeuwige trouwbetuigingen aan Amerika die ten onrechte 'de geschiedenis als uitgangspunt nemen van praktisch beleid'. Is dit wat de Duitsers een charmeoffensief noemen, zag je bezoekende Amerikaanse senatoren denken.

Maar de kanselier was nog niet klaar. Ook de huidige machtsverhoudingen volstaan niet. Want die zijn nadelig voor de Europeanen. Europa is militair zwak, politiek verdeeld en geopolitiek gemarginaliseerd. En die plaats langs de zijlijn is nooit zo pijnlijk gebleken als na 11/9, toen de VS twee oorlogen voerden zonder noemenswaardige Europese instemming, medewerking of zelfs consultatie.

Het verleden is dus te belastend en het heden te deprimerend als richtsnoer – en dus heeft Schröder gekozen voor de toekomst als uitgangspunt voor een herijkte relatie met de Verenigde Staten.

De vlucht vooruit, een klassiek politiek instrument dat bijna altijd werkt. De toekomst ziet er inderdaad een stuk beter uit: ziedaar de VS en Duitsland (lees: Europa) als gelijkwaardigen om tafel, en ja hoor, het belangrijkste forum van discussie is niet langer de NAVO maar de EU. Schröders diagnose is op zich juist. Irak is binnen de NAVO nooit besproken – en waar vindt het strategisch overleg plaats over Iran, of China? Zijn eis van inspraak raakt een kernprobleem voor de Europeanen. De enige oplossing die de Europese landen, zelfs de grootsten, tegenover de marginalisering op het wereldtoneel kunnen stellen, is de Europese Unie – met al zijn ingebakken beperkingen en tegenstrijdigheden.

Er is ook beweging in die richting, zoals blijkt uit de relatief snelle ontwikkeling van een bescheiden militaire poot van de Unie en uit het opmerkelijke diplomatieke initiatief van Londen, Parijs en Berlijn inzake het Iraanse nucleaire programma. En hoewel Javier Solana zijn warrige betogen vaak onverstaanbaar verwoordt, kan zijn functie in de toekomst een internationaal gezicht geven aan de Unie.

In deze dubbele context – van hervonden Duits nationalisme en de noodzaak dit Europees in te kleuren – moet Schröders pleidooi voor 'nieuwe transatlantische structuren' en voor 'meer inspraak' worden gezien. Dat de Duitse aspiraties alleen tot uitdrukking mogen komen 'via' Europa, bracht Schröder in München als volgt onder woorden: 'Ons beleid volgt uit onze geografische en politieke positie in het midden van Europa. Zij krijgt gestalte in Europa, voor Europa, en vanuit Europa.' Maar ten bate van Duitsland, zou je eraan toe kunnen voegen.

Het roept de vraag op naar de werkelijke Europese gezindheid van Schröders assertieve Duitsland. Neem de Duitse eis van een vaste zetel in de VNveiligheidsraad. Waarom moest juist onder Schröder de wens voor een Europese zetel in Duitse richting worden omgebogen? De verklaring kan erin liggen dat Berlijns 'Europese' politiek, waarvan men in Brussel alleen de keiharde verdediging van Duitse industriële en financiële belangen meekrijgt, een functie is van de Duitse 'emancipatie'. Misschien strekt die zich niet alleen uit tot Amerika, maar ook tot 'Europa'.

Zeker is dat de eis van een Duitse zetel past in de unilaterale tijdgeest die, in tegenstelling tot wat vaak wordt beweerd, niet uitsluitend Washington in de greep heeft, maar ook de grote Europese hoofdsteden. Berlijn voorop.

En zo komt het dat een voorstel dat vanuit mondiaal perspectief ridicuul is (het in de VRaad historisch al oververtegenwoordigde Europa, juist nu het aan macht inboet, meer invloed geven), vanuit Berlijn heel redelijk oogt.

Hetzelfde geldt voor Schröders oplossing voor de tekortschietende transatlantische samenwerking:

hij identificeert een echt probleem – Europa's gebrek aan invloed – en formuleert een antwoord dat aan de oorzaken van Europa's marginale positie niets doet. Het resultaat is een electoraal aantrekkelijk maar politiek onhaalbaar programma, waarmee Schröder in eigen land al menig verkiezingsoverwinning heeft geboekt: weg met die nadruk op militaire middelen in de NAVO, weg met die Amerikaanse dominantie in de NAVO, geef ons maar een veel bredere dialoog tussen gelijken, tussen de EU en de VS. Met een grote rol voor Duitsland.

Het is een gedachtenoefening die haarfijn het Europese manco blootlegt: keer op keer wordt de huid verkocht voordat de beer geschoten is. Eis wordt op eis gestapeld, ultimatum op ultimatum, zonder dat de wereld zich voegt naar de Europese concepten. Maar alleen een Europese wereldmacht die over zowel militaire capaciteit als over politieke geloofwaardigheid beschikt, kán zo'n positie afdwingen. Anders is het retoriek.

Maar dat is een boodschap die Schröder zijn Duitse publiek, dat al binnenlandse problemen genoeg heeft, liever niet meegeeft. Of de kanselier beseft dat ook veel medeEuropeanen (oude lidstaten als GrootBrittannië en nieuwe als Polen) huiverig tegenover zijn ideeen staan, is onduidelijk. Gehuld in weinig anders dan de Europese vlag, mist Schröder de visie en de overtuigingskracht om daarvoor ook in Europa draagvlak te creëren.

Zolang Europa tot op het bot verdeeld blijft over de relatie met de VS zal elke Franse of Duitse poging aan de EuropeesAmerikaanse relatie te morrelen minstens zoveel wantrouwen oproepen als gejuich. De grote overwinning die Schröder en Chirac op president Bush hebben behaald – onthouding van VNlegitimiteit aan Bush' Irakoorlog – blijkt een kostbare te zijn geweest, niet alleen voor de relatie met de VS maar ook op het eigen continent.

Hier heeft een hele generatie 'nieuwe Europeanen' als eerste les meegekregen dat, vanuit Parijs en Berlijn bezien, Europees denken gelijkstaat aan Frankrijk en Duitsland volgen – terwijl al het andere naar de politieke brandstapel voert.

Aan welke kant van deze discussie men ook staat, als Europeaan ligt een conclusie voor de hand: wie 'Europa' wil gebruiken om Amerika een bloedneus te slaan, moet beseffen dat hij zijn eigen schamele machtsbasis in Europa nog verder versplintert. Als Europeaan kun je daarom alleen maar hopen dat de Schröders en de Chiracs de handreiking van Bush deze week zullen aanvaarden, zonder al teveel aanstellerij.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden