Spreek eerst de dader aan, en bel daarna de politie

De politie kan niet meer alles alleen, maar de vraag is of burgerhulp ook leidt tot meer veiligheid. De cijfers zijn vaag....

Kan de politie het werk niet meer alleen af? Die indruk ontstaat na een inventarisatie van alle projecten waarbij burgers worden ingeschakeld om criminaliteit te helpen bestrijden.

Zo worden in Veendam, na mysterieuze branden, snel honderden vrijwilligers aangesloten op Burgernet, In Almere ontvangen bewoners geregeld een sms-alert met het signalement van een overvaller, en in Ridderkerk patrouilleren burgers zelf over straat, met rugdekking van de politie.

Maar de samenwerking gaat nog verder. Soms functioneren burgers niet alleen als extra ogen en oren van de politie, maar ook als beleidsmakers. In Deventer bijvoorbeeld inventariseren bewoners onveilige situaties en terugkerende overlast op zogenaamde signaleringskaarten, waarna het plaatselijke politiekorps weet waaraan een deel van de personeelscapaciteit moet worden besteed. Een vergelijkbaar initiatief bestaat in vier Amsterdamse buurten.

Burgerparticipatie en burgerconsultatie: veelgebruikte woorden onder burgemeesters en hoofdcommissarissen. Burgernet, sms-alert, Amber Alert, cell-broadcast, politievrijwilligers, tiplijnen, officiële websites met foto’s van gezochte misdadigers, buurtveiligheidsteams en burgerpanels in politiekorpsen: de initiatieven buitelen over elkaar heen.

‘We moeten af van het idee dat de politie alles alleen kan’, zegt hoofdcommissaris Bryan Rookhuijzen. Hij is in de Raad van Korpschefs verantwoordelijk voor ‘gebiedsgebonden politie’, waaronder burgerparticipatie valt. Volgens Rookhuijzen kan de ‘heterdaadkracht’ omhoog, door meer samen te werken met burgers.

De vraag is of burgerhulp ook leidt tot een veiliger Nederland. De cijfers zijn op dit vlak vaag. Zo presenteerde het programma Opsporing Verzocht het afgelopen jaar 223 zaken, waarvan 127 werden opgelost, ‘mede dankzij tips van kijkers’. De anonieme tiplijn M ontvangt jaarlijks 14 duizend telefoontjes, waardoor vorig jaar 1.200 zaken zijn opgelost. Politiekorpsen zijn enthousiast over het nut van sms­alert, maar noemen geen oplossingspercentages.

Burgernet
Veel wordt verwacht van Burgernet: een actievere vorm van samenwerking waarbij burger en politie een direct contact onderhouden. Wie zich opgeeft als deelnemer, wordt af en toe gevraagd te fungeren als de ogen en oren van de politie (zie kader). In 2011 moeten alle meldkamers zijn uitgerust met Burgernet, en vijftig gemeenten meedoen. Op termijn moeten alle gemeenten worden aangesloten.

Het enthousiasme van politie en burgemeesters is verrassend, gezien de bescheiden effectiviteit van Burgernet. Tijdens een proef in negen gemeenten droeg 9 procent van de meldingen direct bij tot de aanhouding van een verdachte of de opsporing van een vermist persoon. De organisatie schat dat 41 procent van de meldingen zeker nuttig was voor de politie.

Maar de echte winst, zeggen betrokkenen, is het ‘zachte resultaat’. Het betrekken van burgers bij hun veiligheid verhoogt het veiligheidsgevoel onder inwoners en hun tevredenheid over de politie. Dat bleek uit een enquête onder deelnemers. Een welkome trendbreuk voor hoofdcommissarissen en burgemeesters.

Die tobben al jaren met het verschijnsel dat de criminaliteit in Nederland jaar op jaar daalt, maar het veiligheidsgevoel niet. In tegendeel: Nederlanders zijn ontevredener over hun bestuurders en hulpverleners. Dat merkt de agent op straat die wordt uitgejouwd, en de bestuurder die wordt neergezet als zakkenvuller. Hun legitimiteit staat ter discussie.

De gevoelens van onveiligheid leiden tot een roep om harder optreden, zeggen deskundigen. Zij signaleren dat de politie onder druk staat zich te concentreren op misdaadbestrijding en ordehandhaving, terwijl de overheid nieuwe verordeningen formuleert om bijvoorbeeld ouders naar een verplichte opvoedcursus te kunnen sturen.

Dergelijke repressie en interventies kunnen op korte termijn effect sorteren, schreef de Expertgroep Burgerparticipatie vorig jaar. ‘Maar voor de lange termijn zal de politie onvoldoende inspelen op de behoefte aan burgerinvloed; aan een politie die kan omgaan met de voor die samenleving zo kenmerkende anti-autoritaire grondhouding.’ Het advies aan de Raad van Korpschefs: de Nederlandse politie moet gaan voor samenwerking.

Dat is makkelijker gezegd dan gedaan, blijkt in de praktijk. Een recente inventarisatie laat zien dat politiebestuurders vooral veel praten over burgerparticipatie. Ook zijn de verschillen groot: het ene korps consulteert bijvoorbeeld geregeld een burgerpanel, het andere doet niets op dit vlak. Het ene wijkteam voegt zich in buurtinitiatieven, het andere haalt zijn neus daarvoor op.

Keerzijde
Burgerparticipatie heeft ook een keerzijde: burgers kunnen doorschieten in hun rol als boevenvanger. Zo gaan in veel steden burgers zelf surveilleren na een sms over bijvoorbeeld een vermist kind. ‘En?’, roepen zij dan naar iedere agent op straat. Die moeten wennen aan het idee dat sommige voorbijgangers ook zijn opgetrommeld door de meldkamer.

Een stapje verder gaan burgers die zelf hun gestolen fiets gaan zoeken op marktplaats.nl en dan ergens afspreken met de aanbieder. ‘Dat gaat te ver’, vindt inspecteur Teun Vet die in het Korps Friesland verantwoordelijk is voor Burgernet. ‘Het moet wel veilig blijven.’ Ook iedereen die voor eigenrichting kiest, waarschuwt de inspecteur, gaat mee naar het bureau.

Minister van Justitie Hirsch Ballin maakt graag een onderscheid tussen burgerparticipatie en burgeropsporing. Als iedere Nederlander zich ontpopt tot speurneus, vreest hij, kunnen wettelijke waarborgen bij opsporing worden omzeild.

Als voorbeeld noemt hij voorafgaande toestemming van de rechter-commissaris en de verplichting tot nauwkeurige verslaglegging. Hirsch Ballin formuleerde het zo: ‘We willen niet in een politiestaat leven, maar al helemaal niet in een amateurpolitiestaat.’

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.