Spraakmakend en aandachttrekkend

Hij is hoofd pr en marketing (a.i.) van Theater Instituut Nederland en was eerder werkzaam in het theatermanagement. Henze Pegman lijkt dus enig recht van spreken te hebben als hij schrijft over het nut en de vormgeving van theateraffiches: 'Ik heb over het algemeen een gefundeerde mening over wat wel...

'Met anderen lukt dat soms amper. Dan staat er ineens een gekwetste kunstenaar tegenover je die wanhopig strijdt voor zijn of haar schepping en je voor gek verklaart dat je de grote kwaliteit zo verkeerd beoordeelt. En dat is vooral lulkoek als je in een voorstel de titel van een stuk niet of nauwelijks kunt lezen of als er een enorme uitleg nodig is om te begrijpen wat is bedacht. (. . .) Ik wil dat een affiche aandacht trekt en als die aandacht er is, wil ik dat er iets gecommuniceerd wordt - heel simpel eigenlijk.'

Strenge woorden, afgedrukt in De voorstelling begint op straat! (BIS; fl 69,50), een publicatie die, naast een tentoonstelling in het Theatermuseum (tot 1 april 2002), het tienjarig bestaan van de Nederlandse Theaterafficheprijs markeert. Circa twintigduizend theateraffiches zijn opgeslagen in het monumentale onderkomen van het Theater Instituut aan de Amsterdamse Herengracht. Elk jaar komen er zo'n zeshonderd affiches bij; een ervan wordt sinds 1992 bekroond met de Theater afficheprijs.

Aanplakbiljetten waarop een toneelvoorstelling wordt aangekondigd, verschijnen eind zeventiende eeuw voor het eerst in de straten van Amsterdam. Zij die het wagen de biljetten af te scheuren, riskeren de niet onaanzienlijke boete van 25 gulden. De biljetten zijn nog zwart-wit en bevatten uitsluitend tekst. De uitvinding van de lithografie in 1797 maakt het mogelijk afbeeldingen te verwerken, maar pas in het eerste kwart van de twintigste eeuw maakt in Nederland het theateraffiche opgang; in metropolen als Londen en Parijs is het dan al een alledaags verschijnsel.

Beroemde namen uit deze periode zijn R.N. Roland Holst, Albert Hahn en Chris Lebeau. Na de Tweede Wereldoorlog domineert de schilderachtige en kleurrijke stijl van kunstenaars als Nicolaas Wijnberg, Dick Elffers en Jan Bons - laatstgenoemde maakt tot op de dag van vandaag affiches die stuk voor stuk een feest zijn om te zien.

Eind jaren zestig neemt de techniek een spurt waardoor het formaat van de affiches kan toenemen en beeldvullende foto's kunnen worden gebruikt. Anthon Beeke geldt als de ontwerper die van stond af aan de nieuwe mogelijkheden tot in alle uithoeken van zijn affiches onderzoekt en verwerkt. Al spoedig ontwerpt hij voor Troilus en Cressida van Shakespeare het meest spraakmakende theateraffiche van de afgelopen kwart eeuw: wat op het eerste gezicht een ingetuigde paardenkont lijkt, blijkt bij nadere beschouwing het achterwerk van een vrouw te zijn.

Naast alle genomineerde affiches bevat De voorstelling begint op straat! natuurlijk ook de tien winnende ontwerpen van, achtereenvolgens, Marten Jongema, Anthon Beeke, Lex Reitsma, Jan Bons, Reinier Bresser & Krijn van Noordwijk; Maarten Evenhuis, Meester & Paulussen, Laboratorivm, Vandejong en, nogmaals, Anthon Beeke. Op de meeste bekroonde affiches is het beeld dominant. Meest markante uitzondering is het onlangs bekroonde affiche van Beeke, die met een uitsluitend typografisch affiche opnieuw het voortouw lijkt te nemen.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden