Sportjaar van meer dan goud alleen

Sport loopt vaak voorop, ook in het debat. Grote evenementen als de Winterspelen en het WK voetbal vestigen het komende jaar de aandacht op sportprestaties én misstanden.

Zal Van Persie gloriëren op het WK? Messi? De Belgen? Hoe vergaat het 'Bau en Lau' als klimtweeling in de Tour? Is Sven Kramer straks de held van Sotsji? Het zijn veelgestelde vragen die verlangen naar antwoorden nu een sportjaar met extra kleur is begonnen, dankzij onder meer de Winterspelen en het WK voetbal.


Maar het perspectief van sport is breder dan een medaille, troost of vreugdetraan. Sport loopt, soms onbedoeld, voorop bij het agenderen van (sociale) problematiek, al is het maar omdat de wereld intensief kijkt naar grote evenementen. Op het hoogste podium van de sport straalt het felste licht, met reuring tot in de uitlopers van de bundel aan de grond.


Met andere woorden: hadden we zonder de sport zo veel gesproken over homorechten in Rusland, arbeidsomstandigheden in Qatar of armoede in het voetbalgekke Brazilië?


Daar, in de favelas van Rio de Janeiro, begint deze rondleiding door het sportjaar. Het leven in Terra Encantada, een wijk van verschoppelingen, is vreselijk. In een van die honderden favela's van de aanstaande WK-stad poepen bewoners in papier, dat ze in een bijna stilstaand riviertje gooien.


De rondleiding door een Nederlandse straathoekwerker voert langs stank, verrotting, armoede en uitzichtloosheid. In een krotje waarvan de lemen vloer is volgelopen met regenwater, zit een man op een bed met een kind op schoot. Alles is nat.


Zoals die man met zijn kind in een zompig krot leven miljoenen Brazilianen, ondanks de economische groei in het land. Een WK-voetbal in Brazilië? Dat is mooi, maar voor velen is het ook tijdens een voetbalfeest overleven geblazen, elke dag weer. WK en Brazilië zijn zo bezien een zonderlinge combinatie. Het beroemde beeld van Christus op de berg Corcovado ziet toe op immense rijkdom en schrijnende armoede.


Af en toe werpt het volk dat knellende gevoel van onvrede van zich af, zoals afgelopen jaar gebeurde tijdens de strijd om de Confederations Cup, het oefentoernooi voor het WK. Duizenden Brazilianen hadden genoeg van slecht, duur openbaar vervoer, maar ook van de corruptie en de ongelijke verdeling van de rijkdom. Ze gingen massaal de straat op. De wereld keek gespannen toe hoe dat allemaal afliep en de FIFA vreesde verstoring van het feestje.


Circus Voetbal was neergestreken in Brazilië. Dit was de kans om te protesteren tegen onrechtvaardigheid, maar ook tegen de bouw van dure, nieuwe stadions.


Wie weet kraait het oproer straks opnieuw tijdens het WK. Brazilianen houden door de bank genomen zielsveel van voetbal, maar de wereld kijkt met miljarden tegelijk toe. Voor ontevredenen biedt die situatie de ideale gelegenheid om een punt te maken. Topsport ligt onder een vergrootglas en trekt gegarandeerde media-aandacht.


Sport is daarnaast ook een kwestie van topografie. Sport zet landen of steden op de kaart, in al zijn schakeringen. Sport wordt dus gebruikt of misbruikt, door dat veelzijdige karakter. Sport is politiek en een spiegel van het leven.


Rio de Janeiro. Sotsji. In zekere zin zijn het de hoofdsteden van de wereld in 2014. Steden in landen waarover iets te beweren valt. Sport laat de wereld ontwaken, want niet alleen de prestaties van de atleten krijgen aandacht in de beschouwingen en discussies.


Zelfs een WK in de verre toekomst roept al discussie op. Qatar, organisator van het WK in 2022, was in 2013 groot in het nieuws toen bleek dat arbeiders uit landen als Pakistan en Nepal voor hongerloontjes werken aan nieuwe stadions, in erbarmelijke arbeidsomstandigheden en in verzengende hitte. Ze sterven, letterlijk. De wereld reageerde geschokt.


De wereldvoetbalfederatie FIFA is veelvuldig bekritiseerd om de beslissing in zo'n olielandje een WK te houden. Anderzijds: juist dankzij het WK in Qatar weten miljoenen mensen van deze wantoestanden met arbeiders. Dacht u dat die goedkope arbeidskrachten niet hebben geleden bij de bouw van olie-installaties in Qatar, of bij de aanleg van megalomane projecten van multinationals?


Nu het WK lonkt, is er ineens aandacht voor wantoestanden. Het probleem omtrent betaling en behandeling van arbeiders kreeg zelfs een gezicht door de modale voetballer Zahir Belounis, die geen uitreisvisum uit Qatar kreeg vanwege een door hem openlijk bevochten loonconflict. Belounis was zo wanhopig dat hij zelfmoord overwoog. Uiteindelijk mocht hij vertrekken, mede dankzij bemiddeling van de internationale vakbond FIFPro. Opnieuw zette sport maatschappelijke problematiek op de agenda.


Sotsji dan. Wie had überhaupt gehoord van Sotsji, waar het zo warm kan zijn in februari dat Winterspelen er sowieso een ongewis avontuur zijn? Sotsji, die stad van miljardenuitgaven aan olympische infrastructuur, ligt in een opstandige regio van een immens land met zijn eigen dynamiek. Dacht u, om een actueel onderwerp aan te snijden, dat homorechten waren gewaarborgd vóórdat Sotsji het evenement kreeg toegewezen?


Nu er sporters komen, wordt de vraag in hoofdletters geschreven. De sport agendeert discriminatie van homo's en lesbiennes op dermate prominente wijze dat menig regeringsleider komende maand thuisblijft. In stilte sluiten politici en zakenlieden hun handelsverdragen, maar ze willen niet naast president Poetin zitten op een feesttribune. Zij nemen de lusten van het land en laten de lasten aan de sport, bij wijze van spreken.


Misschien is het daarom ook te makkelijk sporters op te roepen bepaalde toernooien te boycotten. Inderdaad: als Sven Kramer Sotsji mijdt, is de sportwereld in rep en roer. Maar is dat niet te veel gevraagd van een sportman?


Natuurlijk gebruikt de Russische president Poetin de sport voor het opvijzelen van zijn imago en daarbij mogen we vraagtekens zetten. Dat moeten we zelfs. Sport is immers een veelvuldig gebruikt en misbruikt podium, juist door die grote impact.


Maar er zijn ook voorbeelden van sport als wegbereider van een glorieuze toekomst. West-Duitsland hervond zelfvertrouwen met de WK-winst van 1954, die het Wirtschaftswunder aanzwengelde. Duitsland toonde zichzelf als een sympathiek, modern land met de organisatie van het WK voetbal in 2006.


Zo heeft de sport, vooral door de aandacht van de massamedia, zich ontwikkeld van vrij onschuldig tijdverdrijf tot cruciale factor op de jaaragenda, met politieke, sportieve, sociale en commerciële aspecten.


Op 5 december overleed Nelson Mandela. Zijn rol in en voor de sport is wat onderbelicht gebleven na zijn dood. Op weergaloze wijze gebruikte Mandela in 1995 het WK rugby in eigen land om blank en zwart te verenigen. Een mislukt toernooi had hem in een hoek kunnen drijven, maar hij omarmde de sport van de blanke Zuid-Afrikaan en omhelsde na de gewonnen finale Francois Pienaar, de aanvoerder van de Springbokken, de sportploeg die een symbool was van blanke overheersing.


Acht jaar vóór dat WK rugby droeg Ruud Gullit zijn prijs als Europees voetballer van het jaar in 1987 op aan Nelson Mandela. Die prees de voetballer later uitvoerig. Mandela zei dat hij in de loop der jaren talloze vrienden had gemaakt, maar in de tijd van Gullits steun sleet hij zijn dagen in eenzaamheid in de gevangenis. Een van zijn eerste vrienden was dus een topsporter.


De sport liep voor de troepen uit. Dat was niet voor het eerst en niet voor het laatst. En vaak hoeft de sporter niet eens de barricaden op om zich uit te spreken. De stem van de sport zelf is al luid genoeg.


Wel naar Sotsji

Delegatie van de Verenigde Staten: is veruit het interessantste gezelschap dat de Spelen bezoekt. Van de vijf atleten die deel uitmaken van de officiële presidentiële delegatie zijn er drie openlijk homoseksueel: Brian Boitano (ex-kunstrijder), Billie Jean King (ex-tennisster) en Caitlin Cahow (ex-ijshockeyster).


Het is een duidelijk protest van president Obama tegen de omstreden Russische wet die 'homo-propaganda' verbiedt. De afvaardiging wordt aangevoerd door Janet Napolitano, voormalig minister van Binnenlandse Veiligheid.


Delegatie van Nederland: de samenstelling is onduidelijk. Officieel heeft koning Willem-Alexander, erelid van het IOC, nog niet afgezegd, net zo min als premier Rutte. Van een openlijke boycot kan volgens minister Timmermans (Buitenlandse Zaken) nooit sprake zijn. 'Ik vind het veel belangrijker met de Russen in gesprek te blijven.'


Niet naar Sotsji

David Cameron, premier van Groot-Brittannië: de Spelen passen niet in zijn agenda, maar er is geen sprake van een boycot. Hij gelooft niet in boycots of andere grote gestes, 'maar in de dialoog en de confrontatie', liet Cameron op Twitter weten. In augustus riep de Britse tv-persoonlijkheid Stephen Fry op tot een boycot van de Spelen.


Angela Merkel, premier van Duitsland: ze heeft in haar functie van bondskanselier nog nooit de Spelen bezocht. Duitsland zal worden vertegenwoordigd door minister Thomas de Maiziere. Als minister van Binnenlandse Zaken is hij verantwoordelijk voor sport.


Elio Di Rupo, premier van België: een officiële verklaring is er niet. In België zijn de meningen verdeeld of Di Rupo met opzet wegblijft uit Sotsji. Zijn woordvoerder ontkent en houdt de verklaring voor de afwezigheid van de Belgische premier simpel: het was niet voorzien in zijn agenda.


Ook Vlaamse minister-president Kris Peeters (CD&V) laat verstek gaan. De federale ministers krijgen van Di Rupo de vrijheid zelf te beslissen over hun bezoek aan de Winterspelen.


François Hollande, president van Frankrijk: geen verklaring, maar er is geen sprake van een boycot, lichtte Laurent Fabius, minister van Buitenlandse Zaken toe. Er gaan volgens Fabius ook geen andere belangrijke leden van de Franse regering naar Sotsji.


Joachim Gauck, president van Duitsland: de eerste die zich afmeldde voor Sotsji, hoewel onduidelijk is of hij een uitnodiging had gekregen van Poetin. Volgens Der Spiegel wil Gauck een statement maken tegen mensenrechtenschendingen en het lastigvallen van de oppositie in Rusland. Gauck heeft eerder de gebreken van de rechtsstaat en het dwarsbomen van de pers in Rusland bekritiseerd. President Poetin zegde in juni 2012 een geplande ontmoeting met Gauck af. Gauck was in 2012 wel bij de Olympische Spelen in Londen.


Viviane Reding, Eurocommissaris van Justitie: Reding, verantwoordelijk voor Burgerlijke vrijheden in Europa, roept openlijk op tot een boycot: 'Ik zal zeker niet naar Sotsji gaan zolang minderheden worden behandeld zoals gebeurt onder de huidige wetgeving.'


Barack en Michelle Obama, president en First Lady van de Verenigde Staten, en vice-president Joe Biden: het is voor het eerst sinds 1988 dat er geen presidentiële afvaardiging is tijdens een Olympische Spelen. Biden was in 2010 nog prominent aanwezig tijdens de Winterspelen in Vancouver. Michele Obama was fanatiek supporter van de Amerikaanse delegatie tijdens de Zomerspelen van Londen in 2012.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden