Sporen van een nieuwkomersstad

Op de Interculturele Dagtocht komt de historische reputatie van Leiden weer tot leven langs straten en grachten. De wandelroute is als een staalkaart van culturen, die verspringen van eeuw tot eeuw....

De man van de shoarmatent volgt met een lege blik de passanten in de straat die zijn leven vult. Schuin aan de overkant kijkt de pizzabakker grijnzend door het raam naar jonge vrouwenbenen. Verderop is het Argentijns Grill Rest gevestigd, en iets terug het reisbureau dat zijn ramen heeft volgeplakt met oosterse droombestemmingen.

De Steenstraat in Leiden herbergt een grote etnische verscheidenheid. Er zit een Chinees, een Griek, een Israëli, en de Italiaanse ijsboer La Venezia die in de jaren zestig en zeventig onder het bewind van de familie Olivio regionaal beroemd was om zijn cassata's met gesuikerd fruit.

Het is een straat als alle andere straten die je belopen moet om in het hart van een oude stad te komen. Ze veranderen door de tijdgeest, door de mensen en winkels die zich er vestigen, maar onderscheiden zich niet. Het zijn overal dezelfde smalle drukke straten, met fietsers en voetgangers, een bus of tram, en buitenlandse eettenten die in het straatbeeld verankerd raken zoals de allochtonen in de wijken eromheen.

Sinds de Middeleeuwen heeft Leiden zich ontwikkeld tot een stad van 'nieuwkomers' die vooral in de zestiende eeuw een verrijkende invloed hadden op de lokale samenleving en stedelijke groei. Leiden werd mede door hun aanwezigheid na Amsterdam de belangrijkste stad van de Nederlanden en een van de grote industriesteden van Europa. Textielarbeiders werden uit de buitenlanden gehaald. Uit de Zuidelijke Nederlanden kwamen hooggeleerden naar de Leidse universiteit. En in de zeventiende eeuw vestigden zich er duizenden Franse Hugenoten die hun land hadden verlaten nadat Lodewijk XIV het Edict van Nantes inclusief de vrijheid van godsdienst op de helling had gezet.

Leiden was in de Middeleeuwen en nog lang daarna een multiculturele samenleving avant la lettre. Maar na een periode van bloei werd de stad in de negentiende eeuw onder druk van de economische krapte minder vriendelijk voor nieuwkomers. Ze werden geweerd, geweigerd, als buitenstaanders bejegend. In de twintigste eeuw kwam een nieuwe gastarbeidersstroom op gang van Chinese stokers, Duitse dienstbodes, Italiaanse paraplumakers, granietwerkers, schoorsteenvegers en ijsbereiders, en veel later Turken en Marokkanen. Ze verspreidden zich over het hele land, waardoor de uniciteit van Leiden als stad van nieuwkomers verdween in de kelders van de geschiedenis.

Op de Leidse Interculturele Dagtocht, een initiatief van het Meldpunt Discriminatie en VluchtelingenWerk, komt Leidens historische reputatie weer tot leven langs de straten en grachten die je moet gaan. Daar liggen de sporen van de nieuwkomersstad. Van de vluchtelingen die in de veertiende eeuw door de Osmanen uit de Balkan werden verjaagd. Van de duizenden Vlamingen die later in Leiden kwamen wonen en werken. En van de Chinezen die tijdens het interbellum in gammele pensions hun introverte leven leidden.

De wandelroute oogt als een staalkaart van culturen, die verspringen van eeuw tot eeuw. Een belangwekkende monumentale kerk wordt gevolgd door een klein Indonesisch afhaalrestaurant, de gedenksteen van de Pilgrim Fathers door het eethuis van een Chinees.

Maar het blijft een multiculturele samenleving. En dat bepaalt hoe je kijkt.

Alleen: waar moet je beginnen? Bij de donkere NS-beambte in blauw uniform op het perron? Bij de ciabatta gezond van de broodjeszaak? Of bij de multi-etnische reizigersstromen die de stationshal doorkruisen?

De dagtocht - een groot woord voor een bescheiden wandeling - is mede bedoeld om meer begrip te kweken voor de multicultuur van de samenleving, de allochtonen, hun gewoonten en gebruiken. Maar het echte verhaal over de oude nieuwkomersstad blijft achter de route verborgen. Het sluimert in de talrijke hofjestuinen, achter de trapgevels van de Oude Rijn, onder de weelderige plafonds van het antieke Rapenburg of achter de hoge muren van de imposante godshuizen - de Pieterskerk en de Hooglandse Kerk. Het is het verhaal van de mensen in hun nieuwe stad. En van de mensen te midden van hun nieuwe stadgenoten.

De nieuwkomers waren Waals lakenwever en vluchteling in de zestiende of zeventiende eeuw. Hongaars muzikant in het levendige uitgaansgebied van de jaren dertig aan de Stationsweg (beginpunt). Of Italiaans terrazzowerker, zoals de Spadons, de Candido's en de Massaro's die in de crisisjaren twintig op de Beestenmarkt of Oude Varkenmarkt een bedrijfje op poten zetten en daarmee na de oorlog volop konden profiteren van de wederopbouw.

De Leidenaars waren hun kinderen, of de kinderen van generaties daarvoor. Zij zagen hoe de Waalse kerkgemeenschap na de zestiende eeuw tot bloei kwam (Breestraat), hoe de Pilgrim Fathers (afgescheiden puriteinen van de Anglicaanse kerk) zich in de zeventiende eeuw in Leiden vestigden en voor een groot deel weer vertrokken naar Amerika (Pieterskerkchoorsteeg, Kloksteeg). En hoe Turken, Marokkanen en Surinamers hun culturele identiteit tot gelding brachten met hun winkels (Breestraat, Nieuwe Beestenmarkt), gebedshuizen (Rembrandtstraat) en roti-shops (Morsstraat).

Bij de aanblik van al die huizen, gebouwen en gedenkstenen vervagen de grenzen van herkomst en tijd. Gaandeweg waan je je een puzzelaar die op zoek is naar meer, naar wat erbij hoort, maar vergeten lijkt in het boekje van de route. Zoals: de kleine onopvallende gedenksteen in de Weddesteeg, die het interculturele karakter van de zoektocht een heel andere dimensie geeft - die van de Gouden Eeuw en haar typisch Nederlandse schilderkunst. De gedenksteen: 'Hier werd geboren op den 15e juli 1610 Rembrandt van Rijn.' Zou dat niet ook tot het multiculturele domein van de stad moeten behoren?

Voorbij de Marokkaanse moskee (Rembrandtstraat), het hofje van de zestiende-eeuwse Waalse lakenwever Pieter Loridan (Oude Varkenmarkt), de Engelse pub (Noordeinde-Rapenburg) en de Turkse kleermakers (Breestraat) verschijnt op de fries van het V & D-gebouw (het voormalige horeca-etablissement De Vergulden Turk) de gebeeldhouwde kop van een moor, ingeklemd tussen stenen goden (Breestraat). Zijn aanwezigheid lijkt iets verderop te worden verklaard op de renaissance-gevel van het stadhuis, waar halve maantjes op pinakels verwijzen naar het devies van de Geuzen die zich in de Tachtigjarige oorlog verzetten tegen de overheersing van de Spanjaarden: 'Lieve Turx dan Paepsch' (Liever Turks dan paaps).

Een bonte verzameling multiculturalia ontvouwt zich in het gebied rondom de Pieterskerk, niet ver van het stadhuis - met een van de eerste Chinese eethuizen, de Waalse bibliotheek, het Jean Pesijnshofje, de Liebenzeller Mission (zendingswerk voor Duitse dienstbodes), een eigentijds Belgisch biercafé. En het oude witte huis van Chez Madame (Kloksteeg 19), dat een Franse dame in de jaren zestig en zeventig tegen betaling openstelde voor studentenborrels en trouwrecepties, inclusief katten, Franse kazen, stokbroden en wijn.

Te midden van al die panden, oude stegen en straten blijft een belangrijke illustratie van de multiculturele samenleving onvermeld in het boekje van de route.

De poëzie.

Tal van muren in de oude stad zijn ermee volgeschilderd - met de versregels en strofen van Nederlandse en buitenlandse dichters die in hun eigen taal 'iets laten zien van andere culturen' (Dicht op de muur, uitgave gemeente Leiden). De versregels zijn aangebracht op initiatief van de Stichting TEGEN-BEELD, die omstreeks het jaar 2000 honderd gedichten op Leidse muren wil hebben staan, als om te benadrukken dat de stad zelfs in de dromerigste verbeelding een nieuwkomersstad moet blijven.

Het is poëzie die prikkelt en nieuwsgierig maakt, en goed past in de tocht. Zoals de haiku in Japanse karakters op een gelige muur in de Nonnensteeg. Het zeshoekige gedicht van Guillaume Apollinaire bij de Kloosterpoort. Of de versregels van Octavio Paz op de hoek van de Zonneveldstraat en de Langebrug:

Mijn stappen in deze straat/ weerklinken/ in een andere straat/ waar/ ik mijn stappen hoor/ passeren in deze straat/ waar/ slechts de mist werkelijk is

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden