Spoken verjaagd uit de OK

Is de patiënt voldoende diep onder zeil, dan onthoudt hij niets van de conversatie in de operatiekamer, meent een promovendus....

Niets gevonden? Noem het maar niets gevonden, antwoordt psychologe Chantal Kerssens van het Erasmus Medisch in Rotterdam, zonder enige gêne. Haar onderzoeksresultaten zijn juist veelzeggend. Niets vinden, betekent in haar geval dat mensen tijdens een operatie adequaat kunnen worden verdoofd zodat er niets van het gebeurde achterblijft in het geheugen. 'Is de narcose goed, dan zullen mensen zich niets meer van de operatie herinneren.'

Kerssens, die volgende week woensdag promoveert op haar onderzoek, ontmythologiseert daarmee verhalen over patiënten die zich gesprekken herinneren uit de operatiekamer toen ze onder narcose waren, bijvoorbeeld over een snijdende chirurg die om een scalpel vraagt. 'Ik doe niet mee aan dergelijke griezelverhalen. Het zijn dramatische taferelen, maar als ze al voorkomen, dan is dat heel zelden en dan wijst dat op onvoldoende narcose.'

De Rotterdamse psychologe heeft de afgelopen vier jaar geheugentesten uitgevoerd bij een kleine tweehonderd patiënten. Die waren ten behoeve van een kleine ingreep - een liesbreuk bijvoorbeeld of een knieoperatie - onder narcose gebracht. Maar slapen wil niet zeggen dat er geen waarneming is. Kerssens heeft gekeken naar wat er tijdens de narcose in het geheugen wordt opgeslagen.

In vier, iets van elkaar afwijkende onderzoeken, kregen de patiënten woordjes te horen. De woorden werden vele malen herhaald. Dat gebeurde tijdens of voor de eigenlijke ingreep, op een moment dat de patiënt al onder zeil was. Soms werd ook gevraagd om een kneepje in de hand van de onderzoeker te geven, ter controle van de mate van verdoving.

Voor het onderzoek werden neutrale woordjes gebruikt zoals cirkel, portier, herkomst en zuivel. Ook kregen proefpersonen, om de kans op opname in het geheugen te stimuleren, neutrale woordjes te horen in een emotionele context. Die bestond uit - naar eigen keuze - een lachende baby, een enthousiast voetbalstadion, een vrouw met een orgasme, applaus of muziek van Beethoven.

De mate van narcose, en daar steekt het unieke van het onderzoek in, werd bepaald met behulp van een nieuwe monitor. Dat gaf op basis van de gemeten hersenfunctie (EEG) de diepte van de narcose aan in de vorm van een getal op een beeldscherm, met een waarde tussen 0 en 100. Bij 100 is iemand bij kennis, tussen 60 en 70 is sprake van een diepe sedatie.

Na de ingreep werd aan de hand van allerlei taakjes gekeken of er bij de proefpersonen meer herkenning was voor de gebruikte woordjes, of er dus informatie in het geheugen was achtergebleven. Dat gebeurde door aan de hand van vraaggesprekken te kijken of de gebruikte woorden meer dan normaal werden gebruikt.

Dat blijkt niet het geval te zijn. 'Als de verdoving adequaat is, vind je van het aangeboden materiaal niets meer terug. Er is blijkbaar een niveau van slaap waarbij er geen geheugenvorming meer optreedt', zegt Kerssens. 'Een goed teken. Narcose kan blijkbaar adequaat worden uitgevoerd. Er is een veilige diepte van anesthesie. Met zo'n monitor kan dat goed worden vastgesteld.'

De bevindingen van Kerssens staan haaks op onderzoek dat een kleine tien jaar geleden werd uitgevoerd, ook op de Erasmus-universiteit. Toen werd wel degelijk bij proefpersonen een zeker geheugeneffect gevonden. 'Klopt', zegt Kerssens. 'De verdoving moet onvoldoende geweest zijn.'

Toen werd die bepaald aan de hand van bloeddruk en hartslag, met het idee dat die veranderen als een patiënt pijn voelt of wakker is. Kerssens: 'Het meten van de hersenfunctie, zoals wij hebben gedaan, is veel betrouwbaarder.'

Met zo'n monitor is de individuele behoefte beter vast te stellen. Het geven van een goede narcose is een individuele zaak. Iedereen reageert anders op anesthetica, vindt Kerssens. 'Met zo'n apparaat is vervolgens tijdens de operatie te volgen of de gegeven verdoving nog voldoende is. Het is een goed hulpmiddel.'

En dus gebruiken anesthesiologen in Nederland vanaf nu bij operaties die hersenfunctie-monitor? Kerssens, die na haar promotie aanvullend narcose-onderzoek gaat doen aan de Emory University School of Medicine in Atlanta (Georgia), antwoordt ontkennend.

Enkele maanden geleden moest ze zelf worden geopereerd in een ander Rotterdams ziekenhuis. Ze had al had haar overtuigingskracht nodig om de anesthesioloog te bewegen het door haar meegebrachte apparaat te gebruiken.

Kerssens: 'In de VS is dit apparaat zo'n vijf jaar geleden door de toezichthoudende federale autoriteiten goedgekeurd. Het wordt daar inmiddels in een groot aantal ziekenhuizen gebruikt. In Nederland is het gebruik nog maar mondjesmaat; in Europa loopt men achter. Artsen zijn huiverig voor zo'n nieuwe technologische ontwikkeling, ze zijn sceptisch over de resultaten, bovendien is het apparaat duur, naar schatting twaalfduizend euro.'

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden