Spioneer hier

Met het boekje 'Sporen van spionage' in de hand reist Michael Persson door Nederland langs plekken die je ooit niet mocht zien, plekken waar werd geschaduwd en overgelopen.

Hier is het dus gebeurd, op het Tjeukemeer. Hoe ongeloofwaardig het er ook uitziet in Soldaat van Oranje: hier is dus echt een groepje verzetsstrijders opgepakt, nadat ze hadden gedaan of ze vogels aan het kijken waren. Hier is dus echt een watervliegtuig geland, en haastig weer naar Engeland weggevlogen. Dit heeft dus echt iemand met de dood moeten bekopen.


Het Tjeukemeer is een van de locaties in het boekje Sporen van Spionage - Een speurtocht door geheim Nederland, dat vrijdag werd gepresenteerd op een symposium van de Nederlandse vereniging van spionage-historici (ja, die bestaat). De samenstellers, de Leidse promovendus Constant Hijzen en de voormalige huishistoricus van de BVD, Dick Engelen, hebben iets meer dan veertig plekken op een rijtje gezet die we anders alleen uit de film zouden kennen - of helemaal niet.


Lieux de mémoire, noemen ze ze zelf, al zit daar natuurlijk iets paradoxaals in: veel van de plekken die we nu niet mogen vergeten, zijn plekken die we ooit niet eens mochten zien.


Wie er nu met het boekje rondloopt, ziet achter de façades een andere wereld opdoemen. Kijk, achter dat burgerlijke geveltje in Den Haag sliep Mata Hari met haar Duitse contactpersoon. Kijk, voor die gezellige supermarkt in Venlo werden ooit twee Britse spionnen de grens over gesleurd.


Je ziet ze voor je, de gleufhoeden in de jaren dertig, de regenjassen uit de jaren vijftig, de grote oren van de jaren nu. Er loopt een kronkelige lijn van Mata Hari naar Edward Snowden: Nederland speelt al honderd jaar een rol, als spionagespeelveld tussen de grootmachten, als plek waar werd geschaduwd, geïnfiltreerd en afgeluisterd; waar werd gedraaid, gedubbeld en overgelopen.


Er waren al spionagereisgidsen voor Den Haag en Amsterdam (Duister Den Haag en Duister Amsterdam, alleen nog tweedehands verkrijgbaar), twee steden bruisend van geheime activiteit. In Den Haag hadden en hebben veel inlichtingendiensten zelf hun basis, binnenlandse en buitenlandse, al dan niet verstopt achter een dekmantel. In Amsterdam woonden veel doelwitten: communisten, maoïsten, linkse radicalen van de jaren zeventig.


Die twee steden vormen in de nieuwe gids nog steeds de hoofdmoot, maar daar is de rest van Nederland bijgekomen. Burum om te beginnen, het Groningse dorp met de satellietschotels die jaarlijks miljoenen telefoontjes uit de lucht halen. De Hoechst-fabriek in Vlissingen komt voorbij, waar jarenlang een DDR-agent directeur was. En de nucleaire vliegbasis Volkel, voor de Russen in kaart gebracht door Stan D., die verraden werd door zijn ex-vrouw.


En het Tjeukemeer dus. Het ging wat anders dan in Soldaat van Oranje, maar hier op het Tjeukemeer werd in de nacht van 15 op 16 oktober 1940 geprobeerd Lodo van Hamel op te pikken, de eerste Nederlandse spion in bezet gebied.


Van Hamel was in augustus per parachute gedropt en had in een maand drie inlichtingengroepen op poten gezet. Hij werd gearresteerd door Nederlandse politieagenten en aan de Duitsers overgedragen; Van Hamel werd verhoord, zweeg, en werd in 1941 geëxecuteerd.


Nu loopt er een schelpenpad met zijn naam langs het Tjeukemeer.


Nieuwe Uitleg 16, Den Haag

Het geboortehuis van Margaretha Zelle in Leeuwarden brandde in oktober af, dus we moeten het nu doen met het huis aan de Nieuwe Uitleg, een mooi grachtje achter de Amerikaanse ambassade in Den Haag. Hier huurde zij, inmiddels bekend onder haar artiestennaam Mata Hari, in 1915 een kamer en werd zij de minnares van de Duitse consul in Nederland. In dit huis kreeg zij van hem 'een summiere agentenopleiding' en werd zij agente H 21. In opdracht van de Duitsers keerde zij vervolgens terug naar Parijs om Franse diplomaten, politici en officieren om haar vinger te winden. In 1917 werd ze wegens spionage door Frankrijk gefusilleerd.


Je ziet het er bijna niet aan af. Naast de deur is een gedenkplaat zichtbaar van Fie Carelsen, 'la grande dame van het Nederlands toneel', die hier ook heeft gewoond en - dat dan weer wel - in de jaren dertig Mata Hari speelde. De spionne zelf lijkt uitgewist. Maar er zit een bronzen beeltenis aan de muur, verstopt achter een van de openstaande groene luiken. Wie Mata Hari wil zien, moet de luiken sluiten.


Café Backus, Herungerberg 417, Venlo

'Schön, dass Sie da sind', staat er bij de ingang van supermarkt Backus, vlak voor de grens met Duitsland. Nog net Nederland, maar er is weinig wat daar op wijst, in dit Einkaufsparadies. De oploskoffie wordt in het Duits aangeprezen, de klanten worden in het Duits begroet en gaan met een tschüss de deur uit.


Ook in 1939 waren de Duitsers hier al kind aan huis. Supermarkt Backus was toen nog café Backus, eigendom van de ouders van de huidige eigenaar, Frans Backus. De herberg van toen is nog herkenbaar, alleen stonden er destijds parasols op het platte dak van de ombouw. De oude eik die nu nog aan de overkant staat, is ook op oude foto's te zien.


Hier zouden twee Engelse geheim agenten (overigens voor een dekmantelfirma werkzaam in Den Haag in het pand op Nieuwe Uitleg 15, naast dat van Mata Hari) in 1939 een Duitse generaal ontmoeten. De Engelsen dachten dat hij met medestanders Hitler wilde afzetten. Zo was het hun verteld.


Maar zo was het hun verteld door spionnen van de Duitse Sicherheitsdienst. Er kwam geen generaal opdagen. Toen de Britten, begeleid door de Nederlandse geheim agent Dirk Klop in hun Buick kwamen aanrijden, klapte de val dicht. De Britse agenten werden door een Gestapo-commando over de grens gesleurd. Er werd geschoten, Klop werd geraakt en stierf even later.


De Engelsen werden lang verhoord - een groot deel van het Britse agentennetwerk in Nederland werd zo ontmaskerd. Ook kregen de Duitsers informatie die ze gebruikten bij hun aanval op Engeland, het jaar daarop. De Britse agenten bleven tot 1945 gevangen in de concentratiekampen Sachsenhausen en Dachau.


Tschüss, zegt de mevrouw aan de kassa.


Tilburgseweg-Oost 19, Eindhoven

Het Evoluon is goed te zien, vanaf de straat voor het ouderlijk huis van Luciën van Hoesel in Eindhoven. Op dit adres vond de politie na een tip van de Binnenlandse Veiligheidsdienst in 1972 pijpbommen en een geladen pistool onder een bed op de eerste verdieping. Het waren bommen van hetzelfde soort als die eerder waren gebruikt bij aanslagen op het Evoluon, een Philips-manager en op het Holiday Inn hotel in Utrecht.


De zoon des huizes, Luciën van Hoesel, werd gearresteerd en zat twee jaar vast. Als zoon van een Philipsmedewerker was hij een van de voormannen van de Rode Jeugd, een links-radicale groep die vond dat de revolutie alleen met geweld kon worden gerealiseerd - van de provo's en kabouters en andere softe lui in Amsterdam moesten deze revolutionairen niets hebben. Ze spiegelden zich eerder aan de Rote Armee Fraktion, die in Duitsland flink tekeerging.


En dus plande Van Hoesel vanuit dit rijtjeshuis, in een wederopbouwwijk in wederopbouwstad Eindhoven, de afbraak van de kapitalistische maatschappij.


Het is een episode die in de spionagereisgids nauwelijks aan bod komt, maar die onder meer door ex-BVD'er Frits Hoekstra (die verantwoordelijk was voor het volgen en infiltreren van de Rode Jeugd) en door historicus Maarten van Riel in zijn boek Zaterdagmiddagrevolutie goed beschreven zijn.


In de gevangenis van Scheveningen kwam Van Hoesel een paar Palestijnse jongens tegen, en in 1976 vertrok hij met veertien anderen naar een terroristisch trainingskamp in Zuid-Jemen. Een plan voor een vliegtuigkaping vanuit Tel Aviv werd verijdeld. Er ontplofte nog een huis met explosieven in de Quellijnstraat in Amsterdam, maar Van Hoesel werd na het trainingskamp verliefd, keerde de revolutie de rug toe, stichtte een gezin en werd later manager in het jongerenwerk.


RADIO IRAN

Vanuit het hartje van de Amsterdamse uitgaansbuurt, boven Jantjes Verjaardag in de Reguliersdwarsstraat, zit de Radio Oranje van Iran: Radio Zamaneh, luis in de pels van het Iraanse regime. Een typisch staaltje van psy ops, psychologische operaties waarmee inlichtingendiensten de vijand proberen te ondermijnen. Officieel wordt de zender gesteund door Nederlandse goede doelen, maar ook het ministerie van Buitenlandse Zaken betaalt mee. Daarmee doet Nederland in zekere zin aan psychologische oorlogsvoering tegen Iran.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.