Spionage op de werkvloer

Niet alleen geheime diensten spioneren en luisteren af, werkgevers doen dat ook bij hun personeel. En zij kunnen een hoop maken. Een hoop, maar niet alles.

Het aftappen van telefoongesprekken, meekijken via verborgen camera's, hacken via de webcam of het meelezen van e-mails. Het lijken praktijken van Snowden-achtige proporties, die tot voorheen meer fictie leken dan feit. Toch zijn het niet alleen geheime diensten die spioneren en afluisteren, maar ook werkgevers. 'Je bent op de werkvloer om je werk uit te voeren, en de werkgever kan, zo is de afgelopen tijd gebleken, een hoop maken om dat te controleren', zegt Evert Verhulp, hoogleraar arbeidsrecht aan de Universiteit van Amsterdam. 'In dat opzicht is het niet al te best gesteld met de privacy van werknemers op de werkvloer.'


Uit onderzoek van vacaturesite Stepstone blijkt dat een meerderheid van de Nederlandse werknemers (52 procent) vermoedt dat de baas e-mails en surfgedrag op de werkvloer bekijkt. Recenter onderzoek van Intermediair onder het topmanagement van bedrijven wijst uit dat controle van werknemers ook daadwerkelijk gebeurt. Bijna een op de zes bedrijfswagens blijkt bijvoorbeeld voorzien te zijn van tracking-apparatuur waarmee de baas precies kan volgen waar de werknemers heen gaan. En een op de drie respondenten uit het Intermediair-onderzoek zegt dat er camera's zijn geïnstalleerd op de werkvloer. In mindere mate wordt ook het mail- en surfgedrag van werknemers door de bazen gecontroleerd.


Erg verrassend is dat volgens Verhulp niet. Er wordt door werkgevers regelmatig afgetapt, meegekeken, gescreend en gevolgd om de gangen van werknemers na te gaan. En hoewel concrete cijfers ontbreken, blijft de markt van 'employee monitoring' groeien. Voorbeelden van bespiede werknemers zijn er in de media ten over. Een luchthaven die een aantal werknemers zonder dat ze dat weten met camera's volgt om na te gaan of ze hun werk goed doen. Een baas die alle e-mails en telefoontjes van een medewerker maandenlang laat aftappen omdat hij denkt dat geld wordt weggesluisd. Of een werkgever die gps-apparatuur in de leaseauto's laat plaatsen om zo te kunnen monitoren waar zijn personeel zich bevindt en reiskostenvergoedingen te controleren. En dan is nog niet gesproken over het afnemen van indringende ondervragingen, het eisen van een alcohol- of urinetest, of het fouilleren van werknemers.


Met het stijgend aantal incidenten, neemt ook het aantal vragen en klachten over privacy op de werkvloer toe. Zo kreeg het College Bescherming Persoonsgegevens vorig jaar negenhonderd klachten van werknemers die vonden dat bedrijven niet goed om gingen met hun privégegevens. Dat is 17 procent meer dan een jaar daarvoor. 'De aandacht voor privacy op de werkvloer is de afgelopen jaren enorm gestegen', zegt Arnold Roosendaal, privacydeskundige bij onderzoeksinstituut TNO. 'Zowel werkgevers als werknemers vragen zich steeds vaker af wat nou eigenlijk wel en niet mag.' Die grens is niet altijd even duidelijk, en kan per geval verschillen, weet Roosendaal. 'In principe mag een werkgever een heleboel, maar alleen onder bepaalde voorwaarden. Belangrijkste is dat de werknemer kan weten van het monitoren, eventueel via instemming door de Ondernemingsraad.'


Alleen vooraf melden dat er gecontroleerd wordt is juridisch gezien niet voldoende. Globaal gesteld gelden er volgens het recht op respect voor het privéleven drie regels. Pas als aan al die regels wordt voldaan, is geen sprake van een schending van de privacy. 'Werknemers moeten allereerst kunnen voorzien dat er over hun schouder wordt meegekeken, en daarover moeten vooraf afspraken zijn gemaakt', zegt juriste Heleen Pool, die onlangs promoveerde op 'particuliere recherche door werkgevers'. Het bekijken van een zakelijke mailbox van een medewerker mag dus, maar alleen als vooraf bij de werknemer is gemeld dat het kan gebeuren. Dat kan bijvoorbeeld zo zijn als een werknemer langere tijd ziek is en de baas bang is dat taken blijven liggen. Of als een mailbox met klantvragen iedere dag moet worden gelezen. Uitzondering op deze regel is als de werkgever sterke vermoedens heeft dat er sprake is van fraude of misbruik. Dan hoeven vooraf geen afspraken worden gemaakt.


Daarnaast moet het bespioneren van werknemers volgens Pool 'noodzakelijk zijn voor een legitiem doel'. Dat doel is voor werkgevers het beschermen van bedrijfsbelangen. Bijvoorbeeld het voorkomen van diefstal. Of als anders de continuïteit van een bedrijf in het geding komt.


Een winkelketen kan dus best camera's ophangen op de werkvloer om de veiligheid van medewerkers en klanten te kunnen waarborgen, maar dan mogen de camera's alleen worden gebruikt voor het waarborgen van die veiligheid. En moet het personeel vooraf zijn ingelicht. Dat ging al eens mis bij een filiaal van Media Markt, waar het personeel met beveiligingscamera's werd gefilmd om te kijken hoe het met klanten omging. Ontoelaatbaar, concludeerde het College Bescherming Persoonsgegevens. Een schending van het privéleven, erkent ook Pool. En bij een Duits filiaal van winkelketen Aldi, waar werknemers met verborgen camera's werden bespioneerd en in plaats van over veiligheid gerapporteerd werd over de onderlinge verhoudingen en privéproblemen. Controleren, of spioneren, mag dus niet zomaar. Verhulp: 'Je moet als werkgever wel een heel goed verhaal hebben waarom het controleren noodzakelijk is. En dat is nog niet zo makkelijk.'

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden