Column

Spinoza is ongetwijfeld de grootste Nederlander ooit

De banvloek die de Portugees-Joodse gemeenschap van Amsterdam in 1656 uitsprak over Baruch de Spinoza, met het verzoek aan God zijn naam van de aardbodem te wissen wegens gruwelijke ketterijen en monstrueuze daden, wordt niet herroepen.

Filosoof Spinoza is vooral bekend geworden vanwege zijn opvattingen over tolerantie, democratie en gewetensvrijheid.

Zondag was er een bijeenkomst in de Rode Hoed in Amsterdam waar een verzoek om herroeping op tafel lag, maar opperrabijn Pinchas Toledano moest de voorstanders teleurstellen.

Het verzoek had dertig dagen na de uitspraak moeten worden ingediend, dus het kwam te laat. Bovendien, zei Toledano, wás de ban al opgeheven op het moment dat Spinoza overleed, op 44-jarige leeftijd in 1677.

Overigens stond de uitkomst van het symposium in mei 2014 al in de New York Times, in een stuk van Spinoza-biograaf Steven Nadler - die zondag ook van de partij was.

Baruch de Spinoza, zoon van een Portugese handelaar in zuidvruchten en noten die vanwege de vervolgingen in zijn vaderland naar Amsterdam vluchtte, is een van de grootste en invloedrijkste filosofen uit de historie. Bij de verkiezing van de Belangrijkste Nederlander in 2004 haalde hij weliswaar de top-10 niet en moest hij onder anderen Fortuyn en Cruijff voor laten gaan, maar dat zei meer over de historische kennis van de stemmers dan over de lenzenslijper-filosoof. Spinoza is ongetwijfeld de grootste Nederlander ooit - al hebben vooral buitenlanders ons daarop moeten wijzen.

Hier was hij lange tijd vooral bekend omdat zijn portret op het briefje van duizend gulden stond. In Rijnsburg kun je nog steeds het huisje bezoeken waarin hij enige tijd verbleef - het bewijs dat een grote geest niet veel ruimte nodig heeft.

Baruch de Spinoza kreeg ruzie met de Portugees-Joodse gemeente omdat hij zei dat er geen persoonlijke god bestaat die ingrijpt in het menselijke bestaan. Volgens Spinoza is god de alomvattende eenheid waarbinnen alles functioneert, de natuur en haar wetten. Hij meende dat de Bijbel vol staat met door mensen bedachte verhalen; schepping en hiernamaals zijn verzinsels. Dus zo raar was het niet dat ze hem de synagoge uit gooiden.

Ook de calvinistische dominees hadden het niet op de vrijdenker. Zij zorgden ervoor dat zijn werk al bij zijn leven werd verboden. Hun invloed bleef lang voelbaar: nog op mijn protestantse basisschool werd Spinoza in het geschiedenisboekje kort en bondig afgedaan als een godsloochenaar en verder genegeerd.

Spinoza is vooral bekend geworden vanwege zijn opvattingen over tolerantie, democratie en gewetensvrijheid, zeker sinds de Britse historicus Jonathan Israel hem in zijn boek Radicale Verlichting aanwees als de vader van de Verlichting en de moderniteit - een flinke klap voor de Fransen, die altijd hadden gedacht dat Voltaire dat was.

Naast de Ethica is het Theologisch-politiek tractaat Spinoza's belangrijkste werk. Daarin pleit hij voor een sterke staat, die de veiligheid van zijn burgers garandeert en een tolerante samenleving nastreeft. Die wordt volgens Spinoza bedreigd door de waarheidsclaims van gelovigen; daarom pleitte hij voor de scheiding van kerk en staat. Religies en ideologieën die de individuele vrijheid inperken, leiden tot despotisme.

Daarmee zijn we, zo'n 350 jaar nadat hij die opvattingen noteerde, helemaal in 2015.

In de Rode Hoed werd een toneelstukje opgevoerd waarom Spinoza hard zou hebben gelachen. Maar de bijeenkomst richtte wel weer de aandacht op de denker, en dat kan niet genoeg gebeuren; hij is minstens even actueel als in zijn door godsdiensttwisten verscheurde zeventiende eeuw.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.