Spinoza helemaal bij de tijd

Dankzij een Vaticaan dat alles bewaart, is er een nieuwe, betere vertaling van de Ethica.

AMSTERDAM - Vroeger sierde zijn beeltenis het biljet van 1.000 gulden, tegenwoordig figureert hij in romans, blogs en binnenkort misschien ook in een film. Baruch (Bento) Spinoza (1632-1677) is al 335 jaar niet meer onder ons, maar de aandacht voor de grootste denker die op Nederlandse bodem leefde, lijkt alleen maar toe te nemen.


Dit jaar verschenen al een kinderboekje over Spinoza ('Veel mensen vonden het helemaal niet leuk dat Spinazie zei dat God eigenlijk alleen maar een ander woord voor natuur is') en een roman van de Amerikaanse bestsellerauteur Irvin Yalom, waarin Spinoza optreedt als therapeut.


Woensdag was er volop aandacht voor Spinoza's eigen werk. Aan de voet van het fraaie Spinozabeeld aan de Amstel namen de Amsterdamse burgemeester Eberhard van der Laan en wethouder Carolien Gehrels (Kunst) de eerste exemplaren in ontvangst van een nieuwe vertaling van Spinoza's hoofdwerk, de Ethica. Spinoza, aldus Van der Laan, staat voor de essentie van Amsterdam. Filosoof Han van Ruler formuleerde het in zijn rede voor het Spinozaminnende publiek in Grand Café Amstelhoeck nog explicieter: 'Spinoza was de 17de-eeuwse versie van Job Cohen. Een multicultureel denker.'


Wegens zijn gedachtegoed werd Spinoza in 1656 uit de Sefardisch-Joodse gemeenschap van Amsterdam verbannen. Hij stelde onder meer dat mensen God naar hun evenbeeld scheppen en de Thora - het Oude Testament - het werk is van stervelingen.


De nieuwe vertaling van zijn belangrijkste werk danken we aan het feit dat de katholieke kerk evenmin gecharmeerd was Spinoza's gedachten en de Ethica op de zwarte lijst plaatste. In 2010 stuitte filosoof Leen Spruit in de bibliotheek van het Vaticaan op een manuscript van de Ethica uit 1675 dat door de inquisitie in beslag was genomen, maar dat nooit meer door iemand was aangeraakt.


Alle vertalingen van de Ethica tot nog toe waren gebaseerd op de tekst die Spinoza's vrienden na zijn dood hadden bewerkt. Zowel Spinoza als zijn bewonderaars achtten publicatie tijdens zijn leven te gevaarlijk. 'We hebben eindelijk profijt van het feit dat het Vaticaan nooit iets weggooit', aldus Corinna Vermeulen, die de forse en complexe Latijnse tekst in minder dan zes maanden vertaalde. Zij ontdekte dat Spinoza een nogal hoekig Latijn schreef en met enige regelmaat zondigde tegen stijl- en grammaticaregels. Een andere ontdekking: de vrienden van Spinoza hebben in 1677 met de tekst gerommeld. Schreef Spinoza 'het goede', dan maakten zij er 'iets goeds' van.


Vermeulen vindt de Ethica 'een waanzinnig boek' en heeft gestreefd naar een heldere tekst in hedendaags Nederlands. Of zij Spinoza een groot lezerspubliek gaat bezorgen, en Eberhard van der Laan zijn exemplaar volgende week al uit heeft, valt te bezien: een paar jaar terug belandde de Ethica samen met Joyce's Ulysses en Heideggers Zijn en Tijd in de topdrie van een lijst van 'boeken die veel mensen kennen en weinig mensen lezen'.


'Alles wat schitterend is, is even moeilijk als zeldzaam', stelt Spinoza in zijn hoofdwerk. Cineast Rudolf van den Berg vertelde het publiek in Amstelhoeck over de film die hij over Spinoza wil maken, maar waarvoor hij maar hij geen fondsen kan verwerven. Ook al stond Spinoza vroeger op een briefje van 1.000 en zie je in zijn leven talloze dwarsverbanden met onze tijd. Spinoza was een kind van emigranten. Net als de Marokkaanse jongetjes van nu vertaalde hij op de markt voor zijn vader, die koopman was. Net als mensen in onze tijd werd hij verstoten om wat hij dacht. Van den Berg: 'Het intrigeert me mateloos dat iemand die zo het goede zocht op zoveel vijandigheid kon stuiten.'


Componist Theo Loevendie onthulde dat hij werkt aan een oratorium over Spinoza. Zijn oorspronkelijke streven was een opera over Spinoza. Echter: 'Als er iemand niet opera-achtig is, dan is het Spinoza.'


Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden