Spin met een hemels mandaat

De westerse wereld eist een tribunaal voor de genocide op de beruchte Cambodjaanse Killing Fields. De Cambodjanen zelf denken daar anders over....

DAT ER IETS niet klopte, merkte de bevolking van Phnom Penh al meteen op 17 april 1975. De soldaten van de Rode Khmer werden met groot gejuich ingehaald, maar ze deelden niet in de festiviteiten. Met ijzige gezichten marcheerden ze over de boulevards van de Cambodjaanse hoofdstad.

Meteen begon een systematische ontvolking. 'Heel Cambodja moet de boer op', kopte de Volkskrant indertijd. De redacteur die de kop verzon - en er toen tamelijk trots op was - wil er liefst niet aan herinnerd worden. Want pas vier jaar later kreeg het drama zijn getal: twee miljoen doden. De stedelingen stierven als ratten op de rijstvelden. Het maakte Pol Pot c.s. niet uit. De 'nieuwe mens' uit de stad was een onwaardig schepsel. De knekelfoto's van de Killing Fields schokten de wereld.

Een puur agrarische staat moest het nieuwe Kampuchea worden. Lange tijd wist niemand wie de machthebbers waren. Ze noemden zichzelf Angkar. Daarachter bleek de CPK, de Communistische Partij van Kampuchea schuil te gaan. De voormannen heetten Khieu Samphan, Ieng Sary, Nuon Chea, Chit Choeun en Saloth Sar. De laatste twee zouden later berucht worden onder hun nom de guerre: Ta Mok en Pol Pot. Uiteindelijk werd Pol Pot Cambodja's premier. Hij voerde de orwelliaanse titel 'Broeder Nummer Een'.

Eeuwen geleden was Cambodja het Rijk van Angkor. Het huidige Vietnam, Laos en Thailand hoorden er bij. Vervolgens kwam Frankrijk koloniseren en vormde de Indo-Chinese unie (1863). Driekwart eeuw bleven de Fransen de baas. Het was een rustige tijd voor de Cambodjanen; de Franse belangstelling gold voornamelijk Vietnam.

Toen in 1941 de Cambodjaanse koning Sisowath Monivong stierf, wensten de Fransen een plooibaarder vorst dan de beoogde opvolger, prins Sirik Matak, die nationalistische trekjes had. Parijs hevelde de kroon simpelweg over naar de familie Norodom, die al eerder op de Cambodjaanse troon had gezeten. De 19-jarige Norodom Sihanouk werd koning.

Na de Tweede Wereldoorlog keerden de Fransen terug. Maar ook hier was het zaad der zelfstandigheid gezaaid. Sihanouk pakte de zaken sluw aan. Hij schraapte de onafhankelijkheid van zijn land stukje bij beetje bijeen. In 1949 boekte hij zijn eerste succes: Cambodja kreeg, behalve op economisch, militair en buitenlands-politiek gebied, zelfbestuur.

Sihanouk ontpopte zich al vroeg tot een politiek jongleur van klasse. Allianties sloot hij met gemak, en even licht liet hij ze weer vallen. Hij was arrogant, dictatoriaal, playboy en veelwijver, maar had charisma en hield van zijn land. Zijn onderdanen adoreerden hem - hun koning had een 'hemels mandaat'.

Sihanouk zag scherp toe dat de verhouding met Parijs hanteerbaar bleef. Jonge Cambodjanen bleven voor studie naar Frankrijk trekken. Onder hen ook latere Rode-Khmerleiders. Zij werden lid van de Franse communistische partij. Pol Pot gaf zijn studie radio-electronica op, omdat hij te veel tijd kwijt was aan de politiek. Khieu Samphan schreef een proefschrift waarin hij een agrarische, collectivistische maatschappij propageerde. Hij zou het bloedig in praktijk brengen.

Begin 1953 intensiveerde Sihanouk zijn 'koninklijke kruistocht voor onafhankelijkheid'. De Fransen bleken gevoelig voor Sihanouks dreigement dat hij gemene zaak zou maken met guerrillaleider Ho Chi Min, in Vietnam aan de winnende hand. In oktober stond Parijs Sihanouk de onafhankelijkheid toe. Even later leden de Fransen hun gevoelige nederlaag in het Vietnamese Dien Bien Phu.

Dat was meteen het definitieve einde van de Franse heerschappij in Indo-China. De Akkoorden van Genève (mei '54) tweedeelden Vietnam in een communistisch land onder Ho en een pro-Franse staat onder premier Ngo Dhin Diem. Volgens datzelfde Genève mochten Laos en Cambodja neutrale staten blijven, na democratische verkiezingen.

DE WESTERSE wereld dacht oorlog in Indo-China voorgoed uitgebannen te hebben. Sihanouk zag het anders. Hij meende dat Cambodja een sterk leider behoefde om buiten een oorlog met erfvijand Vietnam te blijven. Sihanouk kende maar één groot leider: hijzelf. Hij begreep ook dat democratische verkiezingen zijn macht zouden uithollen; als constitutioneel staatshoofd zag hij zichzelf niet zitten.

Sihanouk verraste dus vriend en vijand toen hij aftrad (voor zijn vader) en aankondigde premier te willen worden. Voor hem stond vast: 'Ik ben de natuurlijke leider van mijn volk en mijn autoriteit is nooit betwist'. Het klopte, hij werd gekozen. Vijf jaar later, na het overlijden van zijn vader, werd Sihanouk óók weer staatshoofd (al zou hij voorlopig gewoon 'prins' blijven). Het begrip democratie betekende in Cambodja steeds minder.

Premier/staatshoofd Sihanouk hield vlammende toespraken in het parlement. Hij daagde steevast de oppositie uit het beter te doen. Niemand durfde. Er waren rellen en erger. Binnen enkele jaren was de Cambodjaanse oppositie minstens monddood.

In 1963 liet Sihanouk een 'lijst van 34 subversieven' publiceren. Daar stonden ook de dan nog 'geheime' communisten Ieng Sary en Pol Pot op. Zij hadden nooit in het parlement gezeten, maar steeds ondergronds gewroet. Pol Pot c.s. verzamelde fanatieke houwdegens rond zich, die later treurige faam zouden krijgen als les Khmers Rouges.

Sihanouks onbetwiste leiderschap duurde tot begin jaren zeventig. De oorlog in Vietnam veranderde dat. Cambodja raakte bij de Vietnamese oorlog betrokken omdat Sihanouk de Vietcong had toegestaan kampen in te richten, op Cambodjaans gebied. Toen de Ho Chi Minh-route in Laos door Amerikaanse bombardementen steeds ongeschikter dreigde te worden als bevoorradingsweg, werden die Cambodjaanse kampen steeds belangrijker. De Amerikaanse president Johnson kreeg Sihanouk er niet toe de Vietcong uit te wijzen.

Johnsons opvolger Nixon zou het anders aanpakken. Op 9 maart 1969 begonnen B-52-bommenwerpers Operatie Ontbijt: precisiebombardementen op de Noord-Vietnamese kampen in Cambodja. Later zouden onverbiddelijk de operaties Lunch, Hapje, Diner, Desert en Avondmaal volgen. Sihanouk ontkent tot op heden deze aanvallen te hebben toegestaan. Nixons minister Henry Kissinger houdt het tegendeel vol.

Het gevolg was dat Cambodja volledig in de Vietnamese oorlog werd betrokken. De Rode Khmers, diep in de bossen, konden rekenen op Noord-Vietnamese steun. Sihanouk zag zijn hemels mandaat inschrompelen; voor de Cambodjanen stoelde dat mandaat vooral op zijn jarenlange, kundige schipperen om het land van oorlog te vrijwaren.

De onvermijdelijke staatsgreep kwam van rechts. De CIA had er vrij zeker de hand in; de Amerikanen hadden alijd grondig getwijfeld aan Sihanouks loyaliteit, Op 15 maart 1970 hoorde Sihanouk, terwijl hij op het punt stond van Moskou naar Peking(!) te vliegen, dat premier Lon Nol de Cambodjaanse nationale assemblee had 'overreed' hem de macht te ontnemen. Cambodja werd een republiek.

Sihanouk bleef als balling in Peking. Hij steunde de Rode Khmers, puur omdat ze tegen Lon Nol ageerden. In 1975 werd Lon Nol door de Rode Khmers verwijderd en Sihanouk mocht terug als staatshoofd. Zijn alliantie met de Khmers was kort; in 1976 kreeg Sihanouk huisarrest die tot het einde van de Khmer-heerschappij ('79) zou duren. In Sihanouks familie werd hevig huisgehouden. Twee zonen, drie dochters, twee schoonzonen en, naar men zegt, meer dan vijftien kleinkinderen, werden vermoord.

Het waren de Vietnamese communisten (gesteund door Moskou) die de Rode Khmers (pro-Peking) ten val zouden brengen. Een grensdispuut was de aanleiding. Het pro-Vietnamese bewind zou twaalf jaar aan de macht blijven in Phnom Penh. De Rode Khmers trokken weer de bossen in. Sihanouk verdween voor de tweede keer naar Peking, ditmaal voor een nog langere ballingschap. De internationale gemeenschap was intussen Sihanouk goedgezind: zijn 'verzetscoalitie' (inclusief Rode Khmers) werd erkend en kreeg zelfs een VN-zetel, nota bene ingenomen door een Rode Khmer. Het werd hypocriet geaccepteerd, ondanks de Killing Fields.

Vietnam trok zich, na/door de val van het Sovjet-communisme, in 1989 uit Cambodja terug, maar liet een bevriende regering achter onder de ex-Rode Khmer-officier Hun Sen.

NU VOLGDE een zonderlinge episode. De populariteit van Sihanouk in Cambodja was nog altijd zo groot dat Hun Sen niet zonder hem verder kon. Sihanouk eiste dat Cambodja een vrije-markteconomie zou krijgen. Hun Sen accepteerde, maar ging absoluut niet akkoord met Sihanouks eis dat in een coalitieregering óók Rode Khmers zouden zitten.

Die voorwaarde was opvallend voor iemand die zoveel onder de Khmer-misdaden had geleden. Maar Sihanouk bleek, als vanouds, bezig met zijn machtsbasis. Na '79 had hij de Rode Khmers nodig gehad om de Vietnamezen weg te krijgen. Twaalf jaar later had hij Hun Sen en het regeringsleger nodig om de terugkeer van de Khmers juist te voorkomen.

In 1991 keerde Sihanouk naar Phnom Penh terug en werd president. Plotseling veranderde hij weer van koers en liet de Rode Khmers vallen. Sihanouk noemde hen nu openlijk misdadigers en eiste berechting. Het gevolg was dat de Rode Khmers andermaal guerrilla's werden. In 1997 vielen de Rode Khmers uiteen in diverse fracties die elkaar begonnen te bevechten. Sihanouk zag het met genoegen aan.

Pol Pot stierf eind vorig jaar. Zijn bentgenoten Khieu Samphan en Nuon Chea werden korte tijd later gearresteerd, maar weer vrijgelaten, nadat Khieu op een persconferentie over de twee miljoen doden van zijn Khmer-bewind 'sorry, very sorry' had gestameld.

Enkele weken geleden werd Ta Mok, ooit opperbevelhebber van de Rode Khmers en bijgenaamd 'de slager', gearresteerd. Weer klonk uit het buitenland, met name uit Amerika, de roep om een tribunaal. Maar Cambodja ziet weinig in wraak, wil de oude wonden niet openrijten. Vergeven en vergeten is het motto. Dat zegt premier Hun Sen.

En Norodom Sihanouk? Die laat zich weinig meer over de kwestie uit. Hij werd in 1993, precies 52 jaar na zijn eerste kroning, andermaal koning van Cambodja. Hij blijft spin in het web.

Er wordt, naar het schijnt, gewerkt aan een typisch Aziatisch compromis: berechting van de Khmerleiders in Cambodja zelf. Met 'intensieve westerse begeleiding', wat dat ook mag zijn.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden