Spielberg bevestigt idee dat met geld alles kan

Schindler's List is een film gemaakt met de beste bedoelingen, maar dat is niet genoeg, meent John Berger. Spielberg is te zeer een kind van zijn tijd, te zeer gewend aan het wereldsucces, om de noodzakelijke reis te kunnen maken naar het onbeschrijflijke dat vijftig jaar geleden plaatsvond.Schindler's List is...

JOHN BERGER

DE helft van de leerlingen op de middelbare scholen in de Verenigde Staten heeft nog nooit gehoord van de holocaust en de uitroeiingskampen van de nazi's. Nog eens 22 procent denkt dat de holocaust wellicht maar een verhaaltje is.

Onder zulke omstandigheden (de cijfers voor kinderen in bepaalde Europese landen zullen niet erg verschillen) zal Steven Spielbergs laatste film zeker iets rechtzetten. Veel kinderen zullen overtuigd raken dat de holocaust echt heeft plaatsgevonden; de meesten van hen zullen ontroerd en geschokt zijn.

Schindler's List heeft zeven Oscars gewonnen en is de hemel in geprezen door een overweldigende meerderheid van de recensenten. Voor zo ver de film ervoor zorgt dat we het verhaal van de holocaust niet vergeten, is dat toe te juichen. Misschien verklaart dit ook wel waarom de recensenten het vrijwel allemaal met elkaar eens zijn. Maar helaas doet deze film, die uitsluitend uitgaat van normen die in de jaren negentig modieus zijn, nog iets anders. Hij haalt de waarheid in en omgeeft deze met goedkope fictie.

Het argument dat dit noodzakelijk was om een massapubliek te bereiken (om een 'blockbuster' te krijgen, zoals dat in Hollywood-termen heet) is onjuist en oneerlijk. Het gaat er niet om dat het verhaal van de film te simpel is, het gaat erom dat het verhaal een aanslag doet op het vertrouwen dat men moet stellen in een gids die zegt dat hij je, zoals Dante, naar de hel gaat voeren.

Terwijl hij in Polen met Schindler's List bezig was, kreeg Spielberg regelmatig per satelliet de laatste aanpassingen aan de speciale effecten van Jurassic Park door. Hier ligt de kern van het probleem. Spielberg, met al zijn goede bedoelingen en zijn gave voor wat werkt op het witte scherm, is te zeer een kind van het einde van de twintigste eeuw, te zeer gewend aan de euforie van wereldsucces, om de noodzakelijke reis te kunnen maken naar het onbeschrijflijke dat vijftig jaar geleden plaatsvond.

Hij kan zich niet losmaken uit zijn eigen tijd. Dat is logisch, hij heeft in deze tijd gigantische kassuccessen op zijn naam geschreven. Van de tien meest succesvolle films in de geschiedenis van de film zijn er vier van hem!

In films als Close Encounters of the Third Kind, E.T. of Indiana Jones raakte Spielberg een snaar in de kinderverbeelding die in ons allemaal levend is gebleven. Hij is zich altijd blijven herinneren wat kinderen (althans, kinderen uit betere milieus) de volwassenenwereld verwijten. Hij was de verdediger van de hoop en onschuld van kinderen; hij beloofde hun een geheime wereldgemeenschap - een broederschap van hetzelfde speelgoed. Dat speelgoed was ook te koop.

Maar hij kan niet uit zijn Californische tijd treden want, net zo min als een kind, kent hij de beperkingen ervan niet. Hij denkt dat er geen grenzen aan de tijd zijn.

Hij kan de straten van Wroclaw (Breslau) in 1940 namaken. Hij kan met net zulke spoorwegwagons komen als de wagons waarin de verworpenen naar hun dood werden gevoerd. Hij kan een paar overlevenden vinden en die interviewen. Maar wat hij niet kan, is zich voorstellen hoe het was om in die wereld van toen te leven. Hij kan alleen, met serieuze en nobele bedoelingen, spelen met het idee.

Dat werd pijnlijk duidelijk door de keuze van het Schindler-verhaal als thema voor een film over de holocaust. Tot twintig jaar geleden zou niemand zo'n fout hebben gemaakt. Om precies te zijn: vóór de wereldwijde overwinning van het geld en de vrije markt.

Schindlers echte leven was een vreemd verhaal. Deze man, een playboy-nazi die een fabriek kocht in het veroverde Polen, die zich bediende van slavenarbeid, die een fortuin vergaarde en dat fortuin vervolgens gebruikte om meer slaven te kopen teneinde duizend van hen van de gaskamers te redden, is een figuur die, geheel begrijpelijk, Thomas Keneally inspireerde tot het schrijven van een roman. Hij zou een goed onderwerp voor een film zijn, maar niet voor een film over het onbeschrijflijke.

Dat Spielberg daar wel voor koos, was symptomatisch voor zijn onvermogen om zich echt in te leven in een andere tijd.

Gedurende meer dan drie uur zien we consequent Schindlers daden afgewisseld worden met de Endlösung. Dat, en niets anders. Het gevolg is dat we maar één bron van redding zien: de kans voor te komen op Schindlers getypte lijst. Oscar Schindler heeft deze lijst kunnen opmaken omdat hij bergen geld heeft.

Op een hete dag komt Schindler langs veewagens die volgepropt zijn met gevangenen die onderweg zijn naar Auschwitz. Hun toestand is zo ernstig dat het moeilijk aan te zien is. Het is allemaal heel aangrijpend. Schindler grijpt een brandslang en spuit de wagons nat zodat degenen die erin zitten een paar druppels water door de kieren kunnen opvangen. Toch, op de een of andere manier, krijg je de indruk van een kind dat 's zomers in de tuin speelt.

In een latere scène komt Schindler in Auschwitz aan en redt daar op het laatste moment een trein vol met gevangenen die al worden klaargemaakt voor de gaskamers. 'Die zijn van mij', roept onze held. Dus worden ze teruggedreven in de trein, de trein van onze held, die hen redt.

Uiteindelijk breekt Schindler in huilen uit: 'Had ik er maar meer gekocht! Ik had er meer kunnen kopen. Had ik er maar meer gekocht. . .'

De herinnering aan de holocaust mag nooit verbleken zodat mensen weten hoe ze zich moeten verzetten als iets soortgelijks dreigt en opdat het onbeschijflijke lijden dat plaatsvond eeuwig wordt gerespecteerd. Spielbergs film roept dat respect tot op zekere hoogte ook wel op. Maar de film deugt niet omdat hij misleidend is over de mogelijkheid verzet te plegen. Dat is geen opzet, het gebeurt uit onwetendheid. Niet dat Spielberg de feiten niet kent, maar hij kent de menselijke ziel van na de kindertijd niet.

Bij de echte strijd tegen het fascisme (precies de strijd die de nazi Schindler in staat stelde om duizend levens te redden tegen het einde van de oorlog) denkt men aan Stalingrad, de samenzwering van de Duitse officieren tegen Hitler, de partizanen in Duitsland, de netwerken van gevangenen in de concentratiekampen, de opstand in het getto in Warschau, of de Britse evacuatie uit Duinkerken. Dat was een nobele, maar zware beproeving. Iedereen die erbij betrokken was, leefde onder zeer moeilijke omstandigheden. De deugd was een flakkerend vlammetje dat mensen op de been hield.

Geen enkele film zou dat ooit adequaat kunnen laten zien. Een vereenvoudigde voorstelling van zaken is inderdaad noodzakelijk. Maar laat het verzet tenminste zien als iets dat heel zwaar was, en laat het nooit worden verward met iets waar het waas van een succesvolle onderneming omheen hangt.

Schindler's List is ten dele een noodzakelijke film over de holocaust. Helaas is het ook een film over de hedendaagse foutieve opvatting dat geld een oplossing is voor bijna alles.

John Berger is een Britse cultuurcriticus en schrijver.

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden