Spelverdeler op het middenveld die wel dóórwandelt

Ank Bijleveld wil veel bereiken, maar het moet wel sámen. Ze zal al haar talent als verbindings-kunstenaar nodig hebben als voorzitter van het comité dat twee eeuwen koninkrijk viert.

Met haar lengte van 1.57 meter kijk je gemakkelijk over haar heen. Maar Ank Bijleveld-Schouten (1962) is iemand om rekening mee te houden. Als lid van het partijbestuur en de bestuurdersvereniging is zij al jaren de mater familias van het CDA, maar haar invloed reikt tot ver daarbuiten. Begonnen als raadslid in Enschede, klom ze op van Kamerlid en burgemeester van Hof van Twente tot staatssecretaris van Binnenlandse Zaken. In 2011 werd ze commissaris van de Koningin in Overijssel.

En dit jaar heeft ze als voorzitter van het Nationaal Comité Viering 200 Jaar Koninkrijk, de taak om koning, staat en burger feestelijk te verenigen, ook in de overzeese gebiedsdelen. 'We mogen trots zijn op wat we samen hebben bereikt', sprak ze op 30 november bij de start van het herdenkingsjaar in de Ridderzaal, 'maar moeten dat ook samen onderhouden.'

Het lijkt een restauratieoffensief dat onder haar leiding van start gegaan is. Als comitévoorzitter staat zij voor alles wat het afgelopen decennium onder vuur lag: de multiculturele samenleving, het koningshuis en de band met de Antillen. Stralend stond ze tijdens het openingsfeest naast koning Willem-Alexander, in een zaal vol Nederlandse en Antilliaanse politici, wetenschappers en hoogwaardigheidsbekleders. Bijleveld kent iedereen en iedereen schijnt haar te mogen; uitzonderlijk voor iemand die in het CDA al zo lang zo belangrijk is. Macht heeft ze nooit actief gezocht, zegt wie haar kent. Maar als ze iets wil bereiken, lukt dat meestal.

Als oudste van drie kinderen groeide ze op in Wijchen, vlakbij Nijmegen. Vader Schouten deed administratief werk als kolonel bij de landmacht. In zijn vrije tijd richtte hij de CDA-afdeling in Wijchen op. Een veeleisend man. 'Als je een zes of een zeven haalde, was het: daar had meer in gezeten', zegt jongere zus Bea Schouten, CDA-raadslid in Wijchen. Maar een strenge opvoeding was het niet. Een gezellig katholiek gezin, waar de nadruk lag op 'bezig zijn'. Moeder deed vrijwilligerswerk. 'Het ging niet per se om winnen, wel om betekenis geven', zegt jongere broer journalist Willem. Om het geloof kon je niet heen. Aan tafel werd gebeden en in de kerk ontbrak 's zondags niemand.

Door zijn stationering in Den Haag was vader vaak van huis. Ank vulde het gezagsvacuüm. 'Altijd een powerzus boven me', verzucht broer Willem. Tijdens een jeugdkamp voor kinderen van militairen ontpopte ze zich als groepsleidster. Als fanatiek volleybalster nam ze de positie in van spelverdeelster. 'Typisch Ank', zegt zus Bea. 'De boel dirigeren in het middenveld.'

Collega's positioneren haar 'aan de linkerkant' binnen het CDA. Maar een hemelbestormer was ze nooit. 'Politieke discussies kwamen altijd weer neer op: wie zorgt nou dat 's avonds de lantaarnpalen aan gaan?', zegt haar broer.

Tijdens haar studie bestuurskunde aan de TH in Twente ontmoette ze haar huidige echtgenoot, Riekele Bijleveld. Met hem trouwen werd haar eerste polderbeproeving. Zijn streng gereformeerde ouders voelden niets voor een huwelijk met een katholiek meisje. Het huwelijk werd ingezegend door een katholieke én een gereformeerde voorganger en de gereformeerde broer van de bruidegom mocht in de katholieke kerk op het grote orgel spelen. De twee dochters uit het huwelijk werden gedoopt in de gereformeerde kerk, maar deden ook communie.

Teambuilder

Ank Bijleveld was pas 24 toen ze in 1986 in Hengelo beleidsambtenaar werd en CDA-raadslid in Enschede. Ze viel het Overijsselse PvdA-statenlid Dick Buursink, destijds ook raadslid, meteen op als 'slim, snel denkend en charmant'. In no time, herinnert hij zich, 'was zij de belangrijkste adviseur van de fractievoorzitter'. De opmars ging snel. In 1989 maakte ze haar entree aan het Binnenhof, als Kamerlid. Sommige collega's fronsten hun wenkbrauwen toen ze in 1998 plotseling als nummer twee op de kandidatenlijst stond. Juist toen in Den Haag de Fortuynrevolte op uitbreken stond, werd ze in de Overijsselse fusiegemeente Hof van Twente burgemeester. Bijleveld wist raad met het samenvoegen van vijf gemeenten tot één nieuwe. Vuurproef was de bouw van een nieuw gemeentehuis; een hete aardappel die volgens de toenmalige gemeentesecretaris Eric Markvoort al snel op haar bordje kwam. Binnen een paar jaar verrees een gemeentehuis waar iedereen blij mee was.

'Teambuilding' noemt Markvoort als haar sterkste kant. Raadsvergaderingen eindigden voortaan met een borreltje, jaarlijks werd een excursie georganiseerd en het voltallige college ging wekelijks op werkbezoek. Markvoort: 'Stond je daar op een vrijdagochtend met zijn allen bij een eenmansbedrijf'. 'We verdienen dit wel terug', beloofde Bijleveld. En ze kreeg gelijk, zegt Markvoort. 'Zij heeft voor die nieuwe gemeente in korte tijd enthousiasme bewerkstelligd'. 'Een Hoffer is een boffer', werd de leus.

Het geheim van Bijlevelds aanpak, zegt de Overijsselse provinciedirecteur Harry Timmerman, is dat ze 'haast onzichtbaar schakelt tussen huiskamertafel en bureau'. Sommige bestuurders beginnen vergaderingen met een agendapunt. Bijleveld begint met hoe het weekeinde was en weet vervolgens 'heel handig door te associëren'. Dankzij de vele mensen die zij 'overal en nergens' ontmoet, haalt ze informatie op die ze creatief inzet. 'Meanderend door zijpaden' verliest ze haar bestuurlijke doel niet uit het oog. Dat doel is altijd meer pragmatisch dan ideologisch. Als je er samen maar uit komt.

Toen ze in 2007 staatssecretaris van Binnenlandse Zaken werd in het kabinet Balkenende-Bos was juist dat steeds de vraag. De sfeer was om te snijden en buiten rammelde de PVV aan de deur. Bijleveld stortte zich op de wijziging van de staatkundige verhouding met de Antillen, een lastig en politiek gevoelig dossier. In drie jaar was het rond. Gea van Craaikamp, destijds directeur op haar ministerie, zat naast haar toen ze met 'onnavolgbare charme' historisch beladen onderhandelingen voerde over nieuwe positie, schuldsanering, financieel toezicht en rechtsstelsel van de eilanden. 'Altijd positief, opgewekt, belangstellend. En dan met die stralende lach keiharde dingen zeggen.'

In haar voordeel werkte het volgens Van Craaikamp dat ambtenaren voor Bijleveld 'het vuur uit de sloffen' liepen. 'Ze laat je in je waarde, vertrouwt je, geeft ruimte en haalt er zo het beste uit.' Tijs Manten, destijds Bijlevelds woordvoerder, beaamt dat. 'Ze weet wie er jarig is. Je wordt vrolijk van haar.'

Ze manoeuvreerde het nieuwe statuut behendig door de Kamer. Haar vertrouwensband met Jan Peter Balkenende hielp daarbij. 'Onderschat haar strategische vermogen niet', zegt Van Craaikamp. Zelfs Hero Brinkman, het voormalig PVV-Kamerlid dat de Antillen bestempelde als 'grotendeels corrupt boevennest', noemt Bijleveld 'een zeer scherpe dame', die op de Antillen 'haar tanden liet zien, maar niet tegen schenen schopte'. Persoonlijk vond hij haar 'betrouwbaar'. Informatie over corrupte bestuurders gaf hij haar 'achter de schermen' door, vertelt hij. 'Ik merkte dat zij daar iets mee deed.'

Eigen standpunten doorduwen is haar stijl niet. Ze wil oplossen. Geen lawaai maken, wel handelen. En vooral: iedereen erbij betrekken. Soms naïef, vindt Brinkman. 'Nederland heeft zich op de Antillen laten inpakken. Het is daar financieel nog steeds een janboel.'

Het ultieme beroep op Bijlevelds verbindingskunst volgde in 2010, toen haar partij tijdens de formatie van een nieuw kabinet ernstig verdeeld raakte. Partijcoryfee Ab Klink stapte op als onderhandelaar omdat fractievoorzitter Maxime Verhagen met Geert Wilders wilde praten over gedoogsteun aan een rechts kabinet. Met zijn vertrek vertolkte Klink diepgevoelde bezwaren in de hele partij. Bijleveld werd geroepen en nam Klinks plaats over. Het 'gedoogkabinet' met Wilders kwam er. Die episode heeft in het CDA diepe wonden geslagen. Ab Klink wilde aan dit artikel niet meewerken, zijn medestander Ernst Hirsch Ballin evenmin. In haar streven er met zijn allen uit te komen kan Bijleveld dominant zijn. Dan verandert ze in 'de strenge bovenjuffrouw', zegt statenlid Buursink. 'Ze wil dat je dóórwandelt', zegt haar broer. Als er knopen moeten worden doorgehakt, is ze opgewassen tegen 'de allergrootste macho's', zegt CDA'er Van de Camp.

Coterieën

Toch werd voor critici Verhagen de boosdoener en bleef Bijleveld buiten schot. 'Niemand verweet haar iets', zegt ex-fractievoorzitter Pieter van Geel. 'Het was verantwoordelijkheidsgevoel', weet ex-CDA-Kamerlid Ger Koopmans. Een 'offer voor de partij', zegt Van de Camp.

Het lijkt Bijleveld nooit om Bijleveld te gaan. Dat is misschien wel het geheim. De kans als commissaris van de koningin terug te keren naar de provincie greep ze met beide handen aan. Terug naar het 'lieve' Overijssel, waar men elkaar kent en conflicten niet op de spits drijft.

Als commissaris zet ze haar verbindingswerk voort. Maar haar loyaliteit aan het CDA blijft ook in haar neutrale rol opvallend, zegt PVV'er Edgar Mulder. 'Voor CDA-thema's is altijd net wat meer spreektijd.' Het harmonieorkest uit haar woonplaats Goor trad tijdens de opening van het herdenkingsjaar op in de Ridderzaal. Dat gunnen is sympathiek, zegt PvdA-statenlid Buursink, maar heeft risico's. 'Als zich coterieën vormen, maakt dat kwetsbaar', zegt hij. Hij 'waarschuwt ' Bijleveld: koester kritische mensen in je omgeving.

Na dertig jaar politiek lijkt ze geen vijanden te hebben. Op haar jaarlijkse lenteborrel kom je ministers tegen, maar ook de bode uit het provinciehuis. Gewichtigdoenerij haat ze. Vakanties brengt ze het liefst door op een Franse camping. Met koning Willem-Alexander gaat ze naar verluidt 'losjes maar respectvol' om. Aan het hof ziet men haar graag. 'Ze is spontaan, hartelijk. Ze luistert, is altijd zichzelf, staat open en is bereid haar nek uit te steken', vat Pieter van Vollenhoven zijn enthousiasme samen.

Als voorzitter van het Nationaal Comité Viering 200 jaar Koninkrijk moet ze laten zien dat het kan: sámen. De trits koningshuis, democratie, geschiedenis en Antillen vergt een 'behoorlijke spagaat' zegt medecomitélid Albert Verlinde. 'Maar Ank is de eerste die zegt: we praten óók over de slavernij.' Historicus Niek van Sas wees er in de openingstoespraak op dat Willem I over 'actief burgerschap' anders dacht dan tegenwoordig bon ton is en republikein Huub Stapel mocht bij de nagespeelde landing op Scheveningen de rol van Willem I vertolken. De koning kwam 's avonds niet alleen met zijn vrouw en moeder naar het feest, maar ook al zijn tantes, oom, broer, schoonzuster, neefjes én nichtje waren van de partij. Albert Verlindes theaterbedrijf zorgde ervoor dat alles op rolletjes liep en minister Dijsselbloem van Financiën danste naar verluidt de sterren van de hemel.

CV

1962geboren in IJsselmuiden

1974-1980gymnasium-A, Dominicus College Nijmegen

1980-1986Bestuurskunde aan de TH Twente

1986-1989Beleidsmedewerker Bureau beleidsplanning, gemeente Hengelo en lid gemeenteraad van Enschede

1989-2001Lid Tweede Kamer voor het CDA

2001-2007Burgemeester Hof van Twente

2007-2010Staatssecretaris van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties

2010Onderhandelaar namens het CDA bij de kabinetsformatie met VVD, met gedoogsteun van de PVV

2010-2011Lid Tweede Kamer

Vanaf 2011Commissaris van de Koning (tot 30 april 2013 'van de Koningin') van Overijssel

Vanaf 2011Lid van de bestuurdersvereniging van het CDA, lid partijbestuur van het CDA.

Ank Bijleveld is getrouwd.

undefined

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden