Spelen met andermans spijt

De Postcodeloterij maakt winnaars in één klap rijk. Maar de buurman zonder lot is ook meteen de loser. De Postcodeloterij chanteert ons allemaal met spijt, vinden psychologen....

Stel je voor. Je straat afgezet. Televisieploegen installeren zich, Winston en Caroline marcheren langs met hun grote kartonnen cheques, in hun kielzog de feestbands voor een groot wijkfeest. De Postcodeloterij verdeelt de ZomerKanjer van 10,8 miljoen euro.

Jij hebt geen loten. Wel spijt als haren op je hoofd.

Vanavond om 21.30 valt bij Talpa te zien hoe de winnaars en hun buren zich houden, tijdens de uitreiking op het grote wijkfeest. De Postcodeloterij is uniek, want ook mensen die niet meespelen, hebben in feite toch een lotnummer, namelijk hun postcode, zegt Marcel Zeelenberg, hoogleraar sociale psychologie aan de Universiteit van Tilburg. Je weet dat je erachter zult komen als jouw postcode in de prijzen valt. Straks kómen ze je straat binnen. Van de Bankgiroloterij en de Staatsloterij heb je niets te vrezen, maar in de Postcode Loterij kun je gestraft worden als je niet meespeelt.

De Postcodeloterij is zich bewust van deze kracht de kracht van spijt en laat niet na potentiële spelers daarvan te doordringen. Een recente reclamefolder waarschuwt hoeveel buren in uw postcode wél meespelen aan de ZomerKanjer die nu wordt uitgereikt, en dat zij elkaar straks wellicht in de armen vallen van blijdschap, want ze zijn in één klap rijk. () Staat u dan met lege handen uw winnende buren te feliciteren? Het zal toch niet zo zijn

Het werkt, weten Zeelenberg en econoom Rik Pieters (eveneens Universiteit van Tilburg) na een studie onder tweehonderd deelnemers aan de Postcodeloterij, tweehonderd deelnemers aan de Staatsloterij en driehonderd willekeurige Nederlanders (vakblad Organizational Behavior and Human Decision Processes). Deelnemers aan beide loterijen hopen natuurlijk op een prijs. Maar deelnemers aan de Postcodeloterij noemen daarnaast de angst voor spijt als reden is om te spelen en te blíjven spelen. Ze willen niet dat de hele straat wint zonder dat zij winnen. Ze spelen mee als verzekering tegen de mogelijke spijt achteraf. Postcodeloten als moderne aflaten.

Spelplezier

Wellicht komt het door deze negatieve motivatie, maar het spelplezier was bij de Postcodespelers lager dan bij de Staatsloterijspelers.

De kracht van spijt neemt spelers steeds sterker in de houdgreep, want hoe langer je hebt meegespeeld, des te tergender zou het zijn om de prijs nét mis te lopen. Zoals een Dordrechts echtpaar in 1998 ervoer, toen het na zeven jaar trouw meespelen 3,2 miljoen gulden misliep omdat het nét die paar maanden op de loten moest bezuinigen. Een kranteninterview met het bedroefde echtpaar werd het jaar erop door de Postcodeloterij in haar folder afgedrukt. In 1995 pleegde een 51-jarige man uit Liverpool in een vergelijkbare situatie zelfs zelfmoord.

Keuzegedrag en spijt zijn onlosmakelijk met elkaar verbonden, zegt Zeelenberg. Alle andere emoties kun je voelen zonder dat er een keuze aan vooraf gaat, maar spijt voel je alleen als er meerdere opties waren. En vice versa: je kunt bijna geen keus maken zonder kans op spijt, op had ik maar en zich voor het hoofd willen slaan. Op de snelle, scherpe steek om een dure jas die daags erna voor half geld weggaat. Of de knagende, droevige pijn om de dingen die werden nagelaten: de liefde van het leven die men nooit durfde aan te spreken, de ruzie met een broer die niet werd goedgemaakt toen hij nog leefde. De teleurstelling dat het leven minder mooi is dan het had kunnen zijn, smaakt bitter door het besef dat jij zelf de verantwoordelijke bent; jij bent het die het verkeerde besluit heeft genomen. Spijt erkennen is erkennen dat je hebt gefaald.

En dat willen mensen voorkomen, bleek toen Zeelenberg en collegas onlangs hun studenten loten gaven waarmee ze een boekenbon van vijftien euro konden winnen. Zit het lot in een gesloten envelop, dan ruilen ze het graag als ze daarmee een mooie pen kunnen verdienen. Maar mensen die hun lotnummer wel kunnen zien, willen helemaal niet ruilen. Ze lopen immers het risico te zien dat hun ingeruilde lot wint; te zien dat ze verkeerd hebben gekozen.

Laten we daarentegen ook het nieuwe nummer zien, dan weten ze: als ik niet ruil, kan ik dát nummer mislopen. In dat geval kan ook niet-ruilen spijt kosten. Deze studenten zijn wél geneigd te ruilen en zo een pen te verdienen.

Door de toekomstige feedback te manipuleren, stuurden de onderzoekers het keuzegedrag. Dat is wat de Postcodeloterij ook doet. Bij de Postcodeloterij kun je achteraf te horen krijgen dat je had kunnen winnen. Dan wordt het vervelend. Dat is de essentie van spijt: het gaat niet om wat je hebt, maar wat je bent misgelopen.

Al met al is het een knappe mentale exercitie. Om spijt te ervaren, moeten mensen hun huidige situatie vergelijken met een alternatieve situatie, die zou zijn ontstaan als hun keuze anders zou zijn geweest. Het gebiedje in de voorhoofdshersenen dat hiervoor zorgt (de mediale orbitofrontale regio; mensen met een beschadiging hierin ervaren geen spijt) heeft echter een hotline met de emotionele amandelkern dieper in de hersenen. Die zorgt voor de emotionele, haast lichamelijke beleving van spijt.

Franse en Britse hersenonderzoekers beschrijven in Nature Neuroscience van de afgelopen maand, hoe die hersengebieden niet alleen actief zijn als we spijt ervaren, maar ook alvast tijdens het maken van keuze die zou kúnnen leiden tot spijt.

Dat gebeurde alleen als de drie voorwaarden voor spijt in de proefopzet verwerkt waren: als er sprake was van een keuze, als de proefpersoon verantwoordelijk was voor de keuze, en als hij verwachtte dat hij achteraf informatie zou krijgen over het niet gekozen alternatief. Waren die drie ingrediënten aanwezig, dan werden de spijtgebieden in de hersenen actief en kregen proefpersonen als waarschuwing vast een voorproefje.

Het is dat akelige voorgevoel van de mogelijke kwelling dat mensen aanzet tot een uitgebreid repertoire aan typische gedragingen. Het is dat voorgevoel waardoor mensen uit alle macht proberen iets te veranderen aan hun keuze, de verantwoordelijkheid of de feedback. Het voorgevoel van spijt laat mensen urenlang naar de menukaart turen in een poging de perfecte keuze te maken, anderen bestellen hetzelfde als hun tafelgenoot, om maar niet te hoeven zien dat het andere gerecht wellicht een betere keus was. Mensen houden de andere weg open door schoenen te kopen die ze kunnen ruilen.

Afwentelen

Twijfelaars blijven zichzelf verzekeren van de juistheid (wat heb ik toch een mooie stoelen gekocht) of kraken het niet gekozen paar af (veel te duur voor). Het akelige voorgevoel laat mensen de keuze eindeloos voor zich uit schuiven, of afwentelen op een ander (jij mag kiezen).

Voor bedrijven is spijtafkeer een prettige bron van inkomsten. Geld voor een fietsverzekering levert op de bank bijna altijd meer op, maar stél je voor.

Spijt laat zich echter niet altijd bezweren of afkopen. Zelfs een gelukkige winnaar in de Postcodeloterij kan nog spijt krijgen: dat hij slechts twee loten had gekocht en niet vijf, zoals de buurman. In zulke gevallen is er altijd nog het stoere: Ik heb nooit ergens spijt van om in ieder geval het eigen falen te ontkennen.

Zeelenberg probeert een ander recept tegen spijt toe te passen: accepteren dat verkeerde keuzen erbij horen. Als je in je leven duizend keer moet kiezen uit twee rijen, dan kies je vijfhonderd keer de snelste, en vijfhonderd keer de langzaamste. Het heeft weinig zin om je daar druk over te maken.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden