Spelen als 'Aan elk oor hangt een man'

Jarenlang werd verondersteld dat de oudste versie van het Wilhelmus uit 1581 stamde. Totdat onderzoekster Martine de Bruin een tip kreeg en naar Parijs afreisde....

Maar dat was nog niet alles: tijdens een reis langs allerlei Duitse bibliotheken, stuitte De Bruin in Goettingen op weer een ander liedboekje met het Wilhelmus. 'Het was fout gedateerd op 1608. Het boekje kwam ongeveer uit 1576, 1577.'

De door De Bruin ontdekte versies van het volkslied zijn opgenomen in het Repertorium van het Nederlandse lied tot 1600. Acht jaar lang werkte De Bruin samen met Vlaamse collega's van de Universiteit van Antwerpen aan de samenstelling van een database van het Nederlandse lied. Van alle teksten en melodieën die zijn opgespoord en opgenomen, zijn kopieën en reproducties opgenomen in het archief van het Meertens Instituut (alleen na te slaan voor specialisten). Het Repertorium in boekvorm en op cd-rom wordt op 1 september gepresenteerd tijdens het Holland Festival Oude Muziek.

De Bruin weet alles van Geuzenliederen, schriftuurlijke liederen, lof- en historieliederen, psalmberijmingen, strijdliederen. In haar eenpersoonskantoor op het Amsterdamse Meertens Instituut (bekend als Het Bureau van Voskuil) vertelt ze er aan de hand van allerlei voorbeelden enthousiast over.

De alleroudste Nederlandse liedtekst stamt uit de twaalfde eeuw, en luidt: Hebban olla uogala nestas hagunnan hinase hic enda tu. 'Het betekent: alle vogels beginnen nesten, behalve jij en ik. Waarschijnlijk een liefdesliedje dat een monnik tussen het werk door als een pennekrabbel heeft opgetekend.'

Het Repertorium bevat ruim duizend melodieën en zeven of acht keer zoveel liedteksten. 'Het is nog lang niet alles, maar over het algemeen bestaan er veel meer teksten dan melodieën', zegt De Bruin.

'Vroeger werden, net als nu, regelmatig nieuwe teksten gemaakt op bestaande melodieën, voor een bruiloft bijvoorbeeld. Verschillende teksten van eenzelfde liedje ontstonden ook doordat mensen ze elkaar leerden en dan net anders opschreven.'

Van alle teksten is onderzocht op welke melodie ze werden gezongen, aan de hand van het aantal strofen, lettergrepen en het rijmschema. Een werk waar veel geduld voor nodig is. De Bruin: 'Boven één liedtekst in het boekje Veelderhande Liedekens stond ''Op de wijs van: Aan elk oor hangt een man.'' Dan ga je zoeken: is dat een beginregel, of een tekstpassage? In dit geval bleek het een refreinregel van een ander liedje, waar ook weer een wijsaanduiding bij stond. De vraag is dan: werden de twee liedjes op dezelfde melodie gezongen? Dat is nog moeilijker te achterhalen aangezien melodieën nog minder werden opgeschreven.'

Waar bekend, is bij de liedteksten in het boek ook de maatschappelijke context gegeven. Het Wilhelmus werd door de Geuzen, de protestantse aanhang van Willem van Oranje, gezongen tijdens overwinningen en veroveringen in de tachtigjarige oorlog tegen de Spanjaarden.

De Bruin: 'Een nieuw lied op een bestaande melodie werd soms gemaakt om extra de spot te drijven. De katholieke tegenstanders verzonnen op het Wilhelmus een ironisch bedoeld tegenlied dat slaat op Stadhouder Frederik Hendrik: ''Henricus van Nassauwe is ene vrome held''.

Wie zoekt op 'melodie: Wilhelmus' in de database krijgt 71 hits. De oudste muzieknotatie van de melodie van het volkslied stamt uit 1575. 'Toen klonk de eerste regel van ons volkslied nog niet Wilhemus van Nassauwe ben ik van Duitse bloed maar O Godt hoe wonderlijcken staet ghi ons allen by.'

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden