Interview

Spekman: 'Ieder kind dat kan tellen, kon zien dat dit kabinet de uitkomst zou zijn'

De PvdA begon het jaar in crisis en eindigde 2012 als de nieuwe coalitiepartner van de VVD. Hans Spekman trad in januari aan als partijvoorzitter en was nauw betrokken bij de achtbaan aan ontwikkelingen, van de opvolging van Cohen tot aan de razendsnelle kabinetsformatie. Volkskrant.nl blikt met Spekman terug op 2012. 'Ik denk dat deze uitslag er niet was geweest als Job nog partijleider was, daar was het allemaal te snel voor geweest. Maar dan nog, ik laat mensen niet zomaar vallen.'

PvdA-partijvoorzitter Hans Spekman Beeld Michael Schaap

Waar stonden de PvdA en u op 1 januari 2012?
'Ik was nog Kamerlid, maar het was al bekend dat ik partijvoorzitter zou worden. Dat moest alleen nog worden bekrachtigd op het congres.'

'De PvdA stond er niet goed voor. Het vertrouwen van mensen in ons was laag. Koersdiscussies waren er te weinig. Ledenaantallen waren tanende. Ik wilde voorzitter worden omdat ik de kwetsbaarheid zie van politiek in deze tijd. Vertrouwen komt en gaat met de wind. Iedere keer als je wat bereikt, kan je op de trommel slaan, maar twee jaar later zit er een ander kabinet met een andere kleur en is het weggevaagd. Ik wilde weer naar een politiek van de lange adem toe. Vertrouwen duurzaam herstellen, weer in het hart komen van mensen. Zodat ze niet bij ieder wissewasje boos worden en gelijk weglopen.'

Kort na uw aantreden stapte Cohen op. U was zeer close met hem.
'Nog steeds, ik kan het nog steeds heel goed met hem vinden. Een geweldige man.'

Cohen en u gaven een interview in Trouw. De kop was 'Aanschurken tegen de SP'. Toen waren de poppen in de fractie aan het dansen.
'Kijk, er was natuurlijk al onrust omdat het niet goed ging met de partij. Dat zag je aan iedereen. Dat interview in Trouw, daar sta ik nog steeds volledig achter. Frans (Timmermans, red.) viel toen over een citaat van Job ('Als ik alles overzie, staan zij wat uitgangspunten betreft waar wij staan', red.). Frans mag mailen en van discussie word je volgens mij beter. Waar het fout ging, is dat iemand die brief toen naar buiten heeft gebracht. Dat was een absolute rattenstreek. Ik ben er wel van overtuigd dat dat niet Frans was.'

'Het ging al niet goed met de partij. Job zag op een gegeven moment in dat hij het niet meer ging halen, dat hij de PvdA er niet bovenop kon brengen.'

Heeft Cohen u toen om advies gevraagd?
'Ja, ik heb tot op het laatste moment aan z'n hoofd zitten zeuren dat hij het niet moest opgeven.'

Hij ging toch.
'Dat vond ik buitengewoon treurig. Zondag belde hij een laatste keer en stond zijn besluit vast. Toen zei ik: geef mij dan 24 uur zodat ik het hier kan voorbereiden. Want ik wist: als Job stopt, dan moet er iets anders. Als er geen zicht is op wat er dan gebeurt, wordt het complete chaos, anarchie. Als partijvoorzitter vond ik het belangrijk om de regie te nemen. Niet iedereen vond het leuk, maar dat maakt me niet zoveel uit. Ik ben er niet om het iedereen naar de zin te maken. Uiteindelijk stond de hele fractie erachter.'

Was het tegen beter weten in dat u Cohen aan boord probeerde te houden?
'Nee. Ik zie soms een dun kronkelig weggetje naar een oplossing. Dat weggetje bestond uit een paar karaktereigenschappen die bij Job buitengewoon goed zijn: z'n betrouwbaarheid, menselijkheid, rust en kalmte. Ik wist dat aan het eind van dat kronkelige weggetje er weer behoefte zou zijn in dit land aan dat type persoonlijkheid. Ik dacht: als we dat weggetje maar af weten te lopen zonder ervan af te vallen, de partij houdt het net genoeg vol en wordt er niet zenuwachtig van, dan is er een mogelijkheid en kan je er gewoon weer staan. Als ik zo'n weggetje zie, dan laat ik mensen niet vallen.'

En met de kennis van nu?
'Had Job meer gelijk dan ik.'

Cohen had niet gekund wat Samsom heeft gedaan?
'Ik denk dat deze uitslag er niet was geweest als Job nog partijleider was, daar was het allemaal te snel voor geweest. Maar dan nog, ik laat mensen niet zomaar vallen.'

Hoe was het om die slangenkuil van de fractie tegemoet te moeten treden?
'Ik vond het geen slangenkuil. Ik heb me nooit bedreigd gevoeld in de fractie.'

U organiseerde interne leidersverkiezingen en stuurde de kandidaten het land in.
'Ja, dat vond ik geweldig. Dan zie je de partij op z'n best. Wij zijn ook nog eens de partij die zulke debatten goed kan organiseren. Ik heb ze daarna ook van het CDA gezien met piepende microfoons, en de problematische verkiezingen bij GroenLinks. Bij ons was het organisatorisch beter, de zaaltjes zaten bomvol, het bracht enthousiasme teweeg. En het is gewoon de beste leerschool. Degene die dat wint is dan ook echt voorbereid op z'n werk daarna. Dan ben je beproefd.'

 
Als Job stopt, dan moet er iets anders. Of het wordt complete chaos, anarchie.
PvdA-partijvoorzitter Hans Spekman Beeld Michael Schaap

Vormt u met Samsom net zo'n tandem als dat u met Cohen was?
'Ook Diederik en ik vertrouwen elkaar heel goed. We houden elkaar van alles op de hoogte en betrekken elkaar overal bij, ook als we het oneens zijn. De taakverdeling is duidelijk. Degene die ergens primair over gaat, die hakt bij onenigheid de knoop door.'

Daar legt u zich dan bij neer.
'Geen enkele moeite. Maar andersom ook niet.'

Samsom was net gekozen tot partijleider toen VVD, CDA en PVV het Catshuis ingingen om te onderhandelen over nieuwe bezuinigingen. Was u blij met die ontwikkeling?
'Nee, het was weer een nieuwe tegenvaller. Ik had gedacht dat ze eruit zouden komen, eerlijk gezegd. En ik wist dat nieuwe keuzes van dat kabinet niet veel goeds zouden beloven.'

Plots viel het kabinet en werden verkiezingen uitgeschreven. Was dat toen in uw ogen te vroeg?
'Nee, ik was gewoon blij dat het viel. Ik vond het een vreselijk kabinet.'

Samsom was pas net begonnen.
'Aan het begin van de verkiezingscampagne zeiden journalisten: hij is pas net nieuw, hij heeft geen kans. De laatste vier weken zeiden ze: je hebt geluk want hij is nieuw. Eind mei hadden we al het zelfbewustzijn dat we nog zouden kunnen winnen, hoe moeilijk we er ook voor stonden. In juni stond onze campagne helemaal klaar.'

Waar kwam dat zelfvertrouwen vandaan?
'Mensen zochten naar een alternatief voor de rechtse koers van de afgelopen jaren. Ik wist dat er een omslagmoment zou kunnen komen, in de wetenschap dat wij een linkse partij zijn en dus in potentie op dat vertrouwen kunnen rekenen. En wetende dat het vergrootglas ook op Emile zou komen te staan. Wat voor hem helemaal niet leuk is, maar wel een feit van leven. Bijna niemand draait een foutloze campagne.'

Dacht u dat Roemer het niet aan zou kunnen?
'Ik vind het een heel goed politicus en een man die tot op het bot deugt, maar als je ineens de grootste bent in zo'n hete fase van de campagne, dan vraagt dat wel wat extra's. Ik zeg niet dat hij dat niet kan, maar iedereen moet een keer ook op z'n kloten krijgen op zo'n moment.'

De PvdA-kandidaten gingen in juni al de straat op. Was dat een goede voorbereiding op de 'hete fase' in augustus?
'Ja, dat was heel belangrijk. We hebben meer dan een miljoen persoonlijke contacten met kiezers gehad. Tijdens een snikhete dag in juni vroegen we mensen in Utrecht wat zij belangrijk vonden. Iemand zei: 'Er moet geen geld meer naar Griekenland'. Maar in datzelfde gesprek werd gezegd: 'Maar dat geld komt er toch, dus als je het tegendeel wilt volhouden, dan lieg je dat je barst'. Toen dacht ik: hebbes.'

Aha, het 'eerlijke verhaal'. Maar hoe win je verkiezingen zonder een enkele verkiezingsbelofte?
'Dat kwam van Diederik zelf. We willen toe naar een nieuw soort politiek, die wel ideologisch geladen is, maar geen praatjes voor de bühne verkoopt. Zoiets als 'geen geld naar de Grieken', dat vindt iedereen. Ik vind het eigenlijk ook, het is zonde, waarom zou je dat nou doen? Maar je weet dat het toch gaat gebeuren en dat het waarschijnlijk ook het meest verstandige is. Ga dan geen beloftes doen die je niet kan houden.'

U bent beiden van een zeer idealistische politiek tot een meer pragmatische politiek gekomen. Waar komt dat pragmatisme vandaan?
'Daar ben ik het niet mee eens. Mijn definitie van pragmatische politiek is dat niet je idealen op één staan, maar dat je enkel voor de macht gaat en daar alles voor opzij zet. Maar ik vind wel, net als Diederik: het moet ook kort kunnen. Dat eindeloos gepruts met getallen en omtrekkende bewegingen terwijl er oplossingen denkbaar zijn, dat heb ik altijd behoorlijk stompzinnig gevonden.'

 
Eerlijk gezegd, ik had gedacht dat ze eruit zouden komen in het Catshuis.

'Neem de verkiezingsuitslag. Die avond van 12 september was iedereen heel blij, maar ik was al bezig met morgen. Ieder kind dat tot tien kan tellen, kon zien dat dit kabinet de uitkomst zou zijn.'

U heeft toen niet overwogen eerst te kijken naar een linkse coalitie?
'Nee, dat is absolute onzin. Ik heb D66 nooit als links beschouwd. Sociaal-cultureel zijn ze wel links, maar sociaal-economisch zitten ze rechts. Het CDA wilde na de verkiezingsnederlaag en na de mislukte samenwerking met de meest rechtse partij, niet ineens met de meest linkse partij. En van GroenLinks is niks over. Dus wat nou over links? Dat beschouwde ik weer als een spelletje voor de bühne. Dat je even kan laten zien, ik heb het geprobeerd, het is niks geworden. Voor wie doe je dat eigenlijk?'

Om de SP erbij te betrekken?
'Die vervolgens toch niet meedoet omdat het godsonmogelijk is om het met D66, CDA en de SP te doen.'

Hoe nauw was u betrokken bij de formatie?
'Nauw genoeg, ik wist alles. Dat was conform de afspraken die we hebben met elkaar.'

Uw onderhandelaar ging akkoord met voor de PvdA zeer pijnlijke maatregelen. Dat moet slikken zijn geweest voor u.
'Netto moet je kijken: is het voldoende voor jou als partij? Mijn inschatting was: het is voldoende. We hadden een aantal pijnlijke punten, de WW-verkorting, ontwikkelingssamenwerking, strafbaarstelling van illegaliteit. Ontslagbescherming trouwens niet. Het is geen versoepeling, dat vind ik faliekante onzin. De preventieve toets blijft. Waar in het verleden laag en middelbaar opgeleide werknemers er via de UWV-route voor nul euro uitgingen, gaat nu iedereen wat geld ontvangen.'

Valt strafbaarstelling van illegaliteit uit te ruilen tegen een kinderpardon?
'Het is geen kwestie van uitruilen. Dat is een concessie omdat de VVD het heel belangrijk vindt. Maar er staat ook in het regeerakkoord dat mensenhandel en huisjesmelkers moeten worden bestreden. Als strafbaarstelling van illegalen tegenstrijdig is met andere doelstellingen van het kabinet, dan wil ik dat de fractie dat wel laat zien. Ik vind de maatregel nog steeds niet leuk, maar ik zag dat er nog perspectief is.'

Wat voor mails kreeg u in reactie op het akkoord?
'Na dat stuk in De Telegraaf ging het over de zorgpremie. Niet van leden, maar er waren zeker kiezers bij. Dat is mede te danken aan beroerde communicatie, ook van onze kant. Iedereen dacht op een gegeven moment: 'Het gaat ook over mij, ik ben de dupe'. Ik had niet zo veel te doen met de Gerard Depardieu-achtige types, mensen die per definitie vinden dat ze al genoeg betalen.'

De PvdA verdedigde de maatregel, Samsom gaf rekenvoorbeelden op Twitter, maar Rutte hield zich stil.
'Kijk, niet iedereen hoeft de rekencapaciteiten en twittervaardigheden van Diederik te hebben. Mark heeft gezegd dat hij niet tevreden was over de communicatie. Ze hebben wel pogingen gedaan als partij, maar ze zitten anders in elkaar dan wij. Stef heeft de eerste dag een mail naar de leden uitgedaan, die overigens ook niet helemaal klopte, wat de verwarring nog groter maakte. Ze zijn ook geschrokken, ik ben het er mee eens dat we dan bereid moeten zijn om ze te helpen.'

U gooide zelf olie op het vuur met de uitspraak 'nivelleren is een feest'.
'De journalist vroeg me: 'Ben je blij met het akkoord?' Ik antwoordde naar eer en geweten: 'Nou, ik vind het niet bepaald een feest want ik ben niet blij met de WW-verkorting, bezuiniging op ontwikkelingssamenwerking, strafbaarstelling van illegalen, al die pijnpunten voor de PvdA'. Vervolgens vroeg hij: 'Maar wat dan wel?' En zei ik gewoon eerlijk: nivelleren.' Daar ben ik nog steeds blij mee, want ik vind dat we van de hoogste inkomens wat meer mogen vragen dan van mensen die het moeilijk hebben.'

 
Het is godsonmogelijk om het met D66, CDA en de SP te doen.

'Aan de onderkant telt iedere euro. Ik kom uit een arm gezin, ik was als kind juist blij als Den Uyl werd gekozen, dan hadden we nog net iets extra's thuis. Als Van Agt en Wiegel het voor het zeggen hadden, dan konden we het schudden.'

Het nieuwe instrument, herverdeling via de loonbelasting, nivelleert minder.
'Ja, en daarom hebben we ook die 250 miljoen euro om nog iets te kunnen doen aan die WW-duur.'

Het Nibud heeft de plannen doorberekend. Ook met het aangepaste regeerakkoord gaat een alleenstaande ouder in de bijstand er 50 euro per maand op achteruit.
'En als het beleid van Rutte I was doorgezet, zou die ouder er nog veel meer op achteruit gaan. Ik kijk naar het effect ten opzichte van de wereld zoals die er bij lag voor de verkiezingen. De lage inkomens gaan er wel fors op vooruit.'

Was u betrokken bij de selectie van de bewindslieden?
'Ik wist ervan, maar de primaire verantwoordelijkheid ligt bij Diederik.'

Had u kritischer moeten zijn bij de selectie van Co Verdaas?
'De primaire verantwoordelijkheid ligt bij Diederik. Ik vind achteraf dat we iets te veel hebben vertrouwd in wat Co zelf zei en in de provinciale democratie in Gelderland. Na de publicatie in de Volkskrant dachten we allemaal wel: 'Kan er twijfel zijn aan de rechtmatigheid van wat je hebt gedaan. Is het misschien zelfs valsheid in geschrifte?' We willen geen aangeschoten wild, dat is niet goed. Het past ook niet bij het kabinet dat we willen zijn.'

Wat is uw ambitie voor volgend jaar?
'Juist nu we in een coalitie zitten moeten we de vinger op de zere plek blijven leggen. Ik heb er een hekel aan om onder het mom van de lieve vrede niet meer naar buiten kijken. Ook de koersdiscussie moet niet stilstaan omdat we in het kabinet zitten. Wij moeten die ongemakkelijkheid juist opzoeken.'

Wat verwacht de PvdA van de VVD?
'Dat zij ook zichzelf niet verloochenen. Zo nu en dan zal het wel botsen, maar dat geeft niks, als je maar wel het doet op een open en eerlijke manier. Dus niet met een mes in de rug, maar door meningsverschillen hardop uit te spreken.'

 
Ik had niet zo veel te doen met de Gerard Depardieu-achtige types, mensen die per definitie vinden dat ze al genoeg betalen.
Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden