Speelruimte voor Oranjes minimaal onder Rutte

DEN HAAG - Het nieuwe kabinet van Mark Rutte is voor de Oranjes niet iets om naar uit te kijken. Rutte en vice-premier Verhagen lieten zich tijdens de formatie weinig aan de vorstin gelegen liggen. De verhouding tussen Beatrix en Wilders is zelfs ijzig. Wordt alles anders met het aantreden van Koning Willem IV?

null Beeld null

Tot voor kort sprongen de traditionele partijen voorzichtig om met het Koninklijk Huis. Sinds er een populistische wind door het koninkrijk waait, generen ook deze partijen zich niet langer voor kritische noten. Dit veranderde politieke klimaat beperkt de speelruimte voor het Koninklijk Huis.

Aan den lijve
Koningin Beatrix, prins Willem-Alexander en prinses Máxima hebben dat al aan den lijve ondervonden. De toon die de PVV aanslaat jegens het koningshuis, vooral in het begrotingsdebat vorig najaar bij monde van Hero Brinkman, is ongekend in de Nederlandse verhoudingen.

Ook partijen als GroenLinks en SP schuwen, met name als het op de financiën rond het Huis aankomt, de stevige bewoordingen niet. VVD, CDA en PvdA zijn daar - in meer of mindere mate - in meegegaan. Het heeft, na een onderzoek van oud-minister Gerrit Zalm, geleid tot een transparanter financieel jaaroverzicht van de Oranjes.

Mark Rutte heeft de afgelopen zomer, als procesmanager van de kabinetsformatie, laten zien dat hij niet de onderdanigheid voor Beatrix heeft van zijn voorganger. Jan Peter Balkenende had van huisuit ontzag voor de Oranjes, nam vaak te laat de regie en gaf ze de ruimte, waardoor problemen ontstonden. Rutte liet zich in de formatie het initiatief niet ontnemen en krijgt wat hij hebben wil: een centrum-rechts kabinet, waarvan hij zelf premier wordt.

Maandagmiddag
Positief voor Rutte is natuurlijk dat de nu 43-jarige premier vermoedelijk binnen afzienbare tijd op maandagmiddag zaken doet met koning Willem-IV op paleis Huis ten Bosch. Die koning is een generatiegenoot die twee maanden jonger is. Beiden studeerden geschiedenis in Leiden.

Mark Rutte en prins Willem-Alexander zijn mannen van deze tijd, die elkaar begrijpen. Waar Beatrix kort na haar aantreden in 1980 te maken kreeg met generatiegenoot minister-president Ruud Lubbers, gaf dat hen beiden de wind in de rug.

Maar in 1982 waren er nauwelijks troebelen, zoals vandaag de dag. Er is een ongekende mediabelangstelling voor de Oranjes. Daarom valt niet te verwachten dat Rutte schade aan zijn politieke imago zal tolereren om de betrekkingen met de nationale familie maar in orde te houden - een fout die Balkenende wel maakte, bijvoorbeeld door voor eigen rekening te klagen over de Oranjes als mikpunt van satire.

De nieuwe minister-president zal de aanstaande koning op enig moment naar de troon moeten leiden. Maar dat hangt van twee zaken af. Beatrix zal willen abdiceren als er politieke stabiliteit is. Die moet zich nog bewijzen en het is de vraag of die überhaupt ooit terugkeert. Verder moet er rust zijn rond Willem-Alexander.

Politiek gesternte
Beatrix zei in de laatste Troonrede dat ze snel op een stabiel kabinet hoopte. Zo bezien is het de vraag of ze terugtreedt onder een politiek gesternte waarbij een minderheidskabinet wordt gedoogd door de PVV, dat in het beste geval slechts de kleinst mogelijke meerderheid van één zetel heeft.

De PVV is nu min of meer regeringspartij, in elk geval 'in het centrum van de invloed' (zoals Wilders dat zelf formuleert): zonder Wilders en zijn fractie komt er weinig van de grond.

Wilders heeft nog wel het minst ontzag voor de Oranjes. Hij heeft de laatste jaren niet geschroomd uit te halen naar Beatrix en prinses Máxima. Beatrix moest 'als een haas uit de regering', omdat ze de PVV in haar Kerstrede 2007 kritiseerde, meende Wilders. Beatrix klaagde toen over het over één kam scheren van bevolkingsgroepen en de verharding van verhoudingen.

Negenkoppig
In dat jaar was de PVV nog een negenkoppige fractie. Maar sinds de laatste Kamerverkiezingen is de geest uit de fles. Wilders groeide uit naar 24 zetels en werd een machtsfactor van betekenis. Dat merkte Beatrix in de kabinetsformatie. Haar trouwe gezant Ruud Lubbers werd als informateur buiten de deur gezet door drie fractievoorzitters die zich weinig aantrokken van de koninklijke koers. In feite staat Beatrix donderdag op het bordes naast het kabinet dat zij niet wenste.

Willem-Alexander heeft na het onfortuinlijke jaar 2009 met de Mozambikaanse vakantievilla de scherven opgeraapt en is aan een tegenoffensief begonnen. De prins is van mening dat het project - dat hem al vrij snel van veel kanten werd afgeraden - onderuit is gegaan door de schuld van de media. Zijn ambtelijke omgeving heeft veel te verduren gehad van de getergde prins.

Assertief
Media worden assertief bejegend na publicaties. Willem-Alexander vindt dat hij als privépersoon mag investeren, de buitenwereld ziet dat als beleggen in vastgoed - geen gangbare activiteit voor een aankomend staatshoofd dat op staatskosten leeft. Dat trekt aandacht van onderzoeksjournalisten van diverse media. In het tegenoffensief worden hoofdredacties op hun thuisbasis opgezocht door het koninklijke duo.

Lees de rest van de analyse in de Volkskrant van maandag.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden