Speelbare deeltjes

In de literaire wereld is de storm over het oeuvre van Michel Houellebecq (Elementaire deeltjes, Platform) gaan liggen. Maar in het theater is zijn afrekening met de vrije jaren zestig-gedachte actueler dan ooit....

Door Hein Janssen

'Hij is een volstrekte zonderling. Ik heb een keer met hem gegeten.

Twee uur lang heb ik tegen hem zitten praten en in al die tijd heeft hij hooguit vijftien zinnen gezegd. Hij zat voortdurend met een sigaret tussen zijn vingers te spelen die hij almaar nat maakte. En maar naar beneden kijken, de blik strak op de tafel gericht. Toen me dat ging irriteren heb ik hem op een gegeven moment op zijn schouders geklopt en gezegd: ”Alles goed en wel, maar je bent maar mooi multimiljonair geworden met die boeken van je!”'

Het was niet echt gezellig, het etentje waarin theatermaker Johan Simons en de Franse schrijver Michel Houellebecq twee uur lang tot elkaar veroordeeld waren. Aanleiding voor deze ontmoeting was Simons' bewerking van Elementaire Deeltjes, Houellebeqcs roman die in 1998 verscheen en in en buiten Frankrijk voor veel ophef zorgde.

De voorstelling E l e m e n t a r t e i l ch e n ging in mei 2004 bij het Schauspielhaus Zürich in première en was onlangs te zien tijdens Theater Treffen in Berlijn, als een van de tien belangrijkste Duitstalige voorstellingen van het afgelopen seizoen. Komende week is deze Duitstalige voorstelling te gast op het Holland Festival.

Het dineetje heeft er inmiddels wel toe geleid dat Houellebecq toestemming heeft gegeven voor een theaterbewerking van zijn andere grote roman, Pl a t f o r m (2002). Daarnaast heeft de Ruhr Triennale Simons gevraagd een project voor te bereiden samen met Houellebecq (tekst) en Rem Koolhaas (vormgeving). En er is meer. Pas nog maakte ook Johan Doesburg bij het Nationale Toneel een voorstelling naar Elementaire Deeltjes. De Maastrichtse groep Huis van Bourgondië baseerde de productie Mi ch e l op citaten uit het debuut van Houellebecq, De wereld als markt en strijd. In Zürich regisseerde Simons eerder al de solo Tragbar/Dragelijk die in september opnieuw te zien is op het Theaterfestival.

Is Houellebecq zeven jaar nadat hij in literaire kringen opzien baarde ineens tot het theater doorgedrongen? En geven die theatermakers hem daardoor hernieuwde aandacht?

'Als wij in staat zijn de nieuwe mens te scheppen, die beter is dan die van nu, waarom doen wij dat dan niet? – dat is het thema van Elementaire deeltjes en dat vind ik nog steeds zeer interessant', zegt Simons. 'Je kunt het vergelijken met Vr i j d a g van Hugo Claus – ook daarin wordt een oude liefde naar boven gehaald, door het bevlekte verleden weg te werken.'

Doesburg: 'Dat Houellebecq zeven jaar na dato door verschillende theatermakers wordt omarmd, geeft aan hoe actueel en universeel zijn thema's zijn. Het ideaal van de maakbare samenleving is afgebrokkeld en Houellebecq durft daarover grote vragen te stellen. In een tijd waarin wij liever terugkruipen in de veilige haven van gezin of relatie, probeert hij linksom dan wel rechtsom de antwoorden te vinden. Hij probeert op een grimmige manier de wereld kaart te brengen, hij zeurt en schuurt en vergaloppeert zich en is daarin net zo inconsequent als zijn personages.'

Volgens Martin de Haan, vertaler van Houellebecq, zijn het vooral de dramatische tegenstrijdigheden die zijn boeken geschikt maken voor het theater. 'In feite zijn het bordkartonnen personages die hij neerzet, maar die zijn voor het theater juist zeer bruikbaar – het gaat om waar ze voor staan. Er wordt altijd maar beweerd dat Elementaire Deeltjes een genadeloze afrekening met de jaren zestig is. Toch is hij daar niet eenduidig in, hij propageert met hetzelfde gemak net zo goed de vrije liefde. Hij maakt New Age-beweging belachelijk, maar ziet het ook als een nieuwe zoektocht naar de liefde. Die tegenstelling maakt het voor het theater interessant. Het is goed dat al die voorstellingen er nu ineens zijn, dat andere kunstenaars deze interesse vertonen. Het bewijst dat Elementaire Deeltjes niet alleen maar een hype is geweest.'

Doesburg: 'Ik heb zelden zulk rijk materiaal onder ogen gehad.'

Simons: 'Wie zijn wij dat wij onszelf zien als eindstation van de beschaving – misschien zijn er wel betere mensen mogelijk, of andere vormen van beschaving. Overigens ben ik erg voor de oude mens, met al zijn fouten van dien. '

In Elementaire Deeltjes vertelt Houellebecq (1958) het verhaal van de halfbroers Bruno Michel: de een is een aan seks verslaafde neurotische leraar, de ander een wereldvreemde, ascetische bioloog. Zelfde moeder, andere vader en in totaal verschillende omstandigheden opgegroeid .

Wat hen bindt, is een grote eenzaamheid, het onvermogen in het voorbijrazende, modern-kapitalistische, westerse leven plaats nemen. De twee broers worden vooral getekend door hun relaties met vrouwen, die in het ene geval tot pittige pornografische passages leiden en in het andere tot deerniswekkende pathetiek. Door dit verhaal weeft Houellebecq wetenschappelijke en filosofische passages waarin hij op zoek gaat naar de Nieuwe Mens.

Het is een dwars boek dat meteen werd gezien als een keiharde afrekening met de idealen van de generatie van de jaren zestig. Het getob met de vrije seks, de vrijheden die zich ook op andere gebieden hals over kop opstapelen, het onthecht raken van het gezin, kortom: alle idealen

waarvoor een hele generatie actief had gevochten dan wel zich passief in had gespiegeld werden van vele vraagtekens voorzien. In een roman die even onthullend als hilarisch is, even meedogenloos als satirisch.

'Elke samenleving heeft haar zwakke plekken, haar wonden. Leg uw vinger op die wond en druk goed hard.' Houellebecq in zijn essay Leven, lijden, schrijven -methode.

Simons: 'Houellebecq leidt tot polemiek, hij wordt vaak als een cynicus gezien die helemaal niet in de liefde gelooft. Maar ik zie hem als een romanticus, die met mededogen kijkt naar het menselijk tekort. Erg mooi vind ik het als een van de broers uiteindelijk na al dat getob met vrouwen zegt: laten wij bij elkaar blijven, laat de lust maar afnemen, maar laten we desondanks van elkaar houden.'

Simons theatrale verbeelding van de roman heeft geleid tot een hoge vorm van literair verteltheater. Temidden van zaal, balkon en toneelhuis heeft hij een speelvlak gecreëerd waarop de vijf personages zich voortbewegen op golfplaten. In stemmige, pastelkleurige kledij en voortdurend minzaam glimlachend suggereren zij gelukkig te zijn. In deze regievisie en op deze speelvloer zijn Houellebecqs personages weifelende marionetten die spitsroeden lopen.

Worden in E l e m e n t a r t e i l ch e n van Simons de expliciete seksuele handelingen bijna beschroomd beschreven, in de voorstelling van Johan Doesburg gaat het flink tekeer in een decor dat eruitziet als een steigerconstructie op een bouwplaats. Laat Simons bijna alle metafysische verhandelingen achterwege, Doesburg heeft ze organisch in zijn voorstelling gemonteerd. Maar ook zijn voorstelling is één grote zoektocht naar liefde, zij het dat diegenen die zoeken niet al te fijnzinnige middelen daarvoor inzetten. Ook Doesburg zet Houellebecqs personages neer als tragische antihelden op zoek naar beschutting.

Voor deze productie van het Nationale Toneel bewerkte Sophie Kassies de roman tot een theaterscript. Ze las het boek en dacht: dit is fantastisch, hier maakt iemand zich boos, hier windt iemand zich eindelijk eens op! Zo zwartgallig, zo over de top ook! 'Hij is net als ik in 1958 geboren en ik herken veel. Ga maar flink shoppen meisje, dan kom je uiteindelijk de ware tegen. Dat werd in de meisjesbladen van toen gesuggereerd. Het kernwoord voor mij is 'verstrengeling', en als tegenkant daarvan 'ontbinding'. Daarover gaat het in Elementaire Deeltjes.'

Emmanuel Muris maakte bij Huis van Bourgondië de voorstelling Mi ch e l , over een softwaredeskundige die in de knel komt, en waarin al het menselijke wordt gereduceerd tot cijfers. 'Hij is een analyticus van de huidige tijd maar oordeelt niet. Hij observeert het gedrag van de moderne westerse mens bijna als een antropoloog, en met zijn filosofische en economische bagage weet hij dat feilloos op te schrijven. Het feit wij in de supermarkt zestig soorten yoghurt kunnen kopen, is onze definitie van geluk. Bij de zin en onzin van de vrije markt zet Houellebecq kritische kanttekeningen, eigenlijk knaagt hij aan alle basispijlers van de moderne maatschappij. Ik zie in hem een romanticus die als een wanhoopsdaad de westerse wereld waarschuwt dat het mis gaat.'

Michel Houellebecq treedt maar zelden in de openbaarheid en koestert het mythische rond zijn persoon. Niemand, zelfs zijn uitgever niet, weet wat zijn verblijfplaats is. Officieel woont hij ergens in Ierland in een dorp, maar het kan net zo goed zijn dat hij nu ergens in Spanje rondreist. In Frankrijk komt hij alleen nog maar als het echt moet. Hij logeert dan het liefst in een hotel vlakbij het vliegveld, zodat hij weer snel weg kan.

Komend najaar komt zijn nieuwe roman uit, Mogelijkheid van een eiland. Martin de Haan is al bezig met de Nederlandse vertaling ervan. Volgens hem wordt het een heel goed boek, dat minder provocerend is dan zijn vorige werk. 'Maar ik heb geheimhoudingsplicht – ik mag niet zeggen waar het over gaat.' Volgens Johan Simons zal Houellebecq in dat nieuwe boek gaan bewijzen dat een hond gelukkiger is dan de mens. Tijdens het etentje met Johan Simons was een van de weinige dingen die Houellebecq zei: 'Ik weet dat ik er tamelijk idioot uitzie, maar als ik een mooie vrouw wil hebben dan schep ik haar in mijn fantasie. Tot in details – hoe mooi zij is, hoe ik met haar vrij.'

Die 'tamelijk idiote' man geeft in Leven, lijden, schrijven – methode aan een jonge dichter het volgende advies mee: 'Spit onderwerpen uit waarover niemand wil horen. De achterkant van de façade. Hamer op ziekte, lelijkheid, verval. Spreek over de dood, over de vergetelheid. Over afgunst, onverschilligheid, frustratie, liefdeloosheid .'

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden