SPEELBAL VAN MACHTSPOLITIEK De ene Koerd is de andere niet

'TURKIJE is een bondgenoot, Irak niet.' Zo ligt dat in de wereld van de internationale machtspolitiek. En daarom had de woordvoerder van het Amerikaanse ministerie van Buitenlandse Zaken niet veel woorden nodig om de journalist uit Nederland uit te leggen waarom het Turkse leger wel keihard mag optreden tegen 'hun'...

Voor het Westen bestaan er sinds de Golfoorlog twee soorten Koerden: goede en slechte. De goede hebben in de nasleep van de Golfoorlog tevergeefs de strijd aangebonden met het bewind in Bagdad, de slechte maken het leven van NAVO-bondgenoot Turkije zuur met hun pogingen een onafhankelijke staat te veroveren.

Onderwijl keken de VS en hun Europese bondgenoten liefst de andere kant op bij grensoverschrijdende militaire operaties van Turkije tegen de PKK in Noord-Irak.

Bij gelegenheid werden wapenleveranties, zoals in 1992 door Duitsland, even opgeschort als de oppositie aan de bel trok wegens wel heel krasse Turkse excessen tegen de Koerdische bevolking in Zuidoost-Turkije. Bij die gelegenheid kreeg Bonn geen steun van de andere elf EU-landen en sprak de toenmalige Nederlandse minister van Buitenlandse Zaken Van den Broek van 'een verkeerd signaal'.

Zijn opvolger Van Mierlo zou later nog een flinke hoeveelheid granaten aan Turkije leveren op voorwaarde dat ze niet tegen de Koerden zouden worden gebruikt. Met dat signaal was de Kamer weer niet gelukkig.

En dan nu de ontvoering van Öcalan vanuit de Griekse ambassade in Nairobi, na diens odyssee langs enkele Europese landen. Stuk voor stuk weigerden ze hem politiek asiel te verlenen, of te berechten, of hem uit te leveren aan Turkije. Duitsland, dat een aanklacht tegen hem had lopen, zag zelfs af van een uitleveringsverzoek aan Italië. Wapens leveren aan Turkije: ja. Op de blaren zitten: liever niet. Uitwijzen van Koerden die zich dinsdag schuldig maakten aan openlijke geweldpleging en vernielingen: onmiddellijk.

Opnieuw is gebleken dat Europa niet meer is dan een vrijhandelszone, opgetut met een eigen munt. Een gezamenlijke buitenlandse politiek ten aanzien van wat de Hoofdlijnennotitie van minister De Grave 'de randen van Europa' noemt, bestaat niet. Brussel komt niet verder dan het afhouden van het Turkse streven naar een EU-lidmaatschap, met het argument dat het een islamitisch land is (christen-democraten) dat de mensenrechten schendt (socialisten) of economisch zijn zaakjes niet op orde heeft (conservatieven).

Maar intussen ligt daar het geopolitieke feit dat Turkije voor het Westen van vitaal belang is. Gelegen aan de periferie van het Midden-Oosten, NAVO-lid sinds 1952, beschikkende over het op een na grootste leger van het Atlantisch bondgenootschap, snel groeiend in tal en last, kan Turkije door het Westen niet worden overgelaten aan de middelpuntvliedende krachten die het bedreigen: terrorisme, separatisme en fundamentalisme.

Wat te doen? De PKK verbieden, zoals België, Duitsland en Frankrijk enkele jaren geleden deden? De oprichting van een Koerdisch parlement-in-ballingschap toestaan, zoals Nederland in 1995 deed? Het blijft rommelen in de marge als de Turkse legerleiding - die een doorslaggevende stem heeft in de Nationale Veiligheidsraad, een reliek uit de periode van de junta (1980-'83) - niets voelt voor een andere dan een militaire aanpak van het Koerdische vraagstuk.

De odyssee van Öcalan, volgens zijn advocaten en Koerdenwatchers bedoeld als een poging de Koerdische kwestie op een hoger, diplomatiek echelon te brengen, is mislukt. Europa, of tenminste een van de dertien EU-leden, heeft die kans op enige vorm van bemiddeling niet aangegrepen, waardoor er nu een ongerichte escalatie door Koerdische desperado's dreigt. Niet alleen in Turkije, maar wellicht vooral in Europa.

En de VS? Bezien vanuit hun politiek van pappen en nathouden, is er reden de vlag uit te steken. Steeds heeft Washington benadrukt dat Öcalan moest worden uitgeleverd aan Turkije. Uiteindelijk heeft Kenia dat niet formeel gedaan, maar een kniesoor die daarop let. Wat overigens onmiddellijk de vraag doet rijzen in hoeverre de CIA hand- en spandiensten heeft verleend. Zeker gelet op de belangen die er in het Midden-Oosten op het spel staan voor de enig overgebleven supermacht.

Felle Turkse nationalisten, onder wie de huidige premier Ecevit, hebben in het verleden tijdens parlementaire debatten over het gebruik van Turkse bases door westerse gevechtstoestellen keer op keer gepleit voor beëindiging van hun patrouilles boven Irak. De aanhouding van Öcalan zal deze politici tot een welwillender houding nopen.

Daarmee is de cirkel rond. Turkije heeft geen ander beleid dan repressie en ontkenning. Veelzeggend is dat in het aantal Öcalan ten laste gelegde slachtoffers - 30 duizend - Koerden en Turken bij elkaar zijn opgeteld onder het kopje 'Turkse burgers'. En de VS hebben geen behoefte aan nog een Camp David, Wye, Dayton of Rambouillet. Op Europa is een citaat van de Romeinse historicus Tacitus van toepassing: 'Zij creëerden een leegte en noemden het vrede'.

Joris Cammelbeeck

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden