Speel met mij

Monique van de Ven speelt de hoofdrol in de nieuwe dramaserie Dokter Deen, die vanaf maandag te zien is bij Omroep Max. Ze blikt terug op haar acteercarrière (en kijkt voorzichtig vooruit).

Het kwartje viel toen Monique van de Ven op een avond, in haar vakantiehuis op Vlieland, de helft van haar duim eraf sneed. Ze had net een nieuwe keuken, het bloed spoot tegen de muren, en het eerste wat ze zei was: 'Dokter Deen bellen.'


In zijn praktijk, operatielamp boven de behandeltafel, heeft hij met kleine steekjes de duim weer gehecht. Niets meer van te zien. 'Dat dat kan, op zo'n eiland. En dat het ook nog eens zo'n leuke vent was. Tegen Sammie, mijn zoon, en zijn vriendje zei hij: 'Jullie moeten nu even naar buiten, maar als de wond dadelijk iets meer dicht is, mogen jullie kijken hoe ik het doe.' Later hoorden we meer verhalen over hem: een super empathische man naar wie iedereen toe wilde. Een vader. Iemand die echt gaat zitten, echt kijkt en echt luistert.'


Na die avond was het een kwestie van optellen. Echtgenoot Edwin de Vries, scenarioschrijver, wilde al langer een serie maken waarin zij de hoofdrol speelde - die van een sterke vrouw. 'Toen zag hij de honderdduizendste herhaling van Sil de Standjutter, daar zag hij mij als die kleine Lobke op een paard, en hij zei: 'waarom maken we niet iets op Vlieland, over een sterke vrouw, een arts misschien?' Nou ja, en zo is het gekomen.'


Maandag wordt de eerste aflevering van Dokter Deen uitgezonden, door omroep MAX. Een 'romantische, avontuurlijke en oer-Nederlandse serie voor het hele gezin' is het geworden, een serie waaraan volgens Monique van de Ven steeds meer behoefte is. 'Er is in Nederland heel lang geschreven voor 25- tot 30-jarigen. Ik vind dat kortzichtig. Er zijn zo veel goede acteurs in Nederland van mijn leeftijd, die wat hebben te zeggen, die een bagage hebben die ertoe doet. Gelukkig zie je langzaam een verschuiving. Dat ze bij omroepen denken: wat ontzettend stupide dat we ons zo lang alleen op een klein groepje hebben gericht.'


Wat voor soort vrouw moest Maria Deen worden?

'Een onafhankelijke vrouw, die alles moet kunnen omdat ze als huisarts 1.100 inwoners moet bedienen, en ook nog eens alle toeristen. Echtgenoot vermist, moeder van drie kinderen. Met een minnaar en een dementerende moeder.'


Heb je veel uit je eigen leven geput?

'Mijn moeder is drie jaar geleden overleden. Ze had een heup gebroken, moest opnieuw leren lopen, en zei: dat doe ik niet meer. Ik ga lekker op de bank liggen en dan is het klaar. Mijn tante was heel erg tegen, die vond dat je dat je kinderen niet kon aandoen. Dat vond mijn moeder onzin. Het was háár beslissing. Ze is gestopt met eten, en twee maanden later was ze dood. Die ervaring hebben we in de serie verwerkt.'


Heb je Edwin ook de opdracht gegeven iets in de serie te verwerken wat je nog nooit had gespeeld?

'Ik heb alles al wel een keer gedaan, denk ik. Alleen een moeder van drie kinderen had ik nog nooit gespeeld. Weet je, het leuke van zo'n lange carrière is dat je in je rollen zo met je leeftijd meegroeit. Alles wat ik heb verzameld, in mijn werk maar ook privé, zit in deze serie. Mijn verzorgende kant, mijn sterke kant. Mijn rol als moeder, als dochter. Maar ook mijn pijn en eenzaamheid. Die dingen heeft Edwin het meest onderstreept.'


Kan hij het beste schrijven voor jou?

'Ik denk het wel. Zeker de dialogen. Ik kan nooit zomaar een tekstje opzeggen, bij mij zit er altijd iets onder. Een gevoel dat nét even schuurt met wat ik zeg.'


Waren er onderwerpen waarvan jij, of hij zei: dat wil ik er niet in hebben?

'Nee. We waren allebei ervan overtuigd dat er een lover in het verhaal moest komen. Dat is niet zo leuk om te schrijven voor je vrouw. Dat je denkt: nou, daar gaat ze.'


Het bed in.

'Ik heb zelf tegen Edwin gezegd: ik ga niet uit de kleren. Nee zeg, dat doe ik echt niet meer.'


De 'lekkerste' maanden vindt Monique van de Ven de maanden voor de draaiperiode. Dat zijn de maanden waarin ze in haar eentje ingrediënten verzamelt waaruit het personage is opgebouwd.


Voor Maria Deen voerde ze lange gesprekken met haar eigen huisarts. 'Een waanzinnig stoer wijf: heel lang, leuk om naar te kijken, altijd gekke kleren aan. Ze is empathisch maar houdt ook afstand, zodat het niet klef wordt. Heeft opgroeiende kinderen, is gescheiden, werkt alleen met een assistent. Veel daarvan is in de serie gekomen.'


Liep je ook mee tijdens spreekuren?

'Ik mocht zelfs af en toe behandelen, zodat het er, als ik ging spelen, echt zou uitzien. En ik heb haar gefilmd, zodat ik thuis nog eens rustig kon kijken.'


Wat doe je tijdens die voorbereidende maanden nog meer?

'Ik schrijf een biografietje over mijn personage: hoe woont ze, wat leest ze, welke kleren draagt ze, wat hangt er aan de muur? Dan maak ik een moodboard met foto's die ik uit tijdschriften scheur. Ik kan daar weken aan fröbelen, en als het af is geef ik het aan de regisseur.'


Twintig jaar geleden speelde je in de tv-serie Iris een dierenarts. Waarin verschilt Maria Deen van haar?

'Iris is afhankelijker, kwetsbaarder. Maria Deen is daar, omdat ze bijna twintig jaar ouder is, overheen gegroeid. Wat ik al zei: de ontwikkeling die ik als actrice doormaak loopt gelijk aan mijn eigen ontwikkeling.'


Wat is de belangrijkste ontwikkeling?

'Ik ben altijd blijven zoeken naar nieuwe kanten van mezelf. Na Hoge hakken, echte liefde speelde ik in Ademloos een vrouw met een postnatale depressie. Een paar jaar later dacht ik: laat ik eens een komedie proberen. Ik wil steeds weer in het diepe springen, dat vind ik belangrijk.'


Ze zat in het eerste jaar van de toneelschool toen ze werd gevraagd de hoofdrol te spelen in Turks Fruit. 19 was ze, en een natuurtalent. De rollen volgden elkaar in hoog tempo op. Halverwege de jaren zeventig verhuisde Monique van de Ven naar Amerika, met haar toenmalige echtgenoot, cameraman Jan de Bont. 'In Amerika heb ik het meest geleerd. Gewoon, door heel veel te spelen. Ik volgde theaterklassen aan de University of California in Los Angeles, en daar werd ik door de mangel gehaald. Of ik ging naar de Acting Studio. Heerlijk: dingen uitproberen, aanwijzingen krijgen. Het enige waaraan ik meer had kunnen doen, is mijn stem. Ik heb luie lippen. Die moet je een beetje trainen.'


Wat had dat opgeleverd?

'Nou, dat had misschien wat variatie gebracht in de rollen.'


Te veel werk en daardoor te weinig tijd voor reflectie. Dat is wat volgens Monique van de Ven níet goed is gegaan in de veertig jaar dat ze actrice is. 'Je gaat hier ook niet zomaar de vloer op, met een stel acteurs, gewoon, om te spelen. Kijk, als je in het theater staat, werk je nog regelmatig met andere regisseurs en andere tegenspelers.'


Heb je nooit eens een clubje om je heen verzameld van mensen die je bewonderde, met wie je over het vak kon praten?

'Daar heeft niemand tijd voor.'


Maar stel, wie zou je daar dan graag bij willen hebben ?

'Johan Simons, Bart Römer, Lineke Rijxman, Robert Alberdingk Thijm. Intelligente mensen die veel zien, en niet bang zijn.'


Zou je ook nog masterclasses willen volgen?

'Ik zou het heel eng vinden.'


Bij wie?

'Bij Lineke. Ik vind dat wat ze de laatste jaren met Mug met de Gouden Tand maakt zo briljant. In Wat is het nu?, haar laatste voorstelling, switcht ze virtuoos van het ene personage naar het andere. Ze heeft humor, en ze durft persoonlijk te worden. Lineke begrijpt het vak.'


Ga je haar benaderen?

'We hebben elkaar al gesproken. Ik wil een aantal dingen met haar doornemen. Kijken of ik een andere kant van mezelf kan aanboren. Daar heb ik behoefte aan.'


Korte pauze: 'Maar ik heb ook heel veel aan Edwin hoor.'


Wat is het belangrijkste dat je van hem hebt geleerd?

'Vertrouwen hebben. Omdat hij zo dichtbij me staat en zoveel van me houdt, durft hij me ook verder te duwen dan ik zelf zou doen. Vlak voor de draaiperiode is er altijd een moment dat ik twijfel: dat ik het niet kan, niet durf. Edwin is dan zo brutaal om te zeggen: 'Speel het maar even.' Dan zeg ik eerst dat ik dat natuurlijk niet doe, even zo in de keuken. Maar dan gaat hij net zo lang door tot ik het wel doe. En dan ben ik bevrijd van de angst om voor het eerst weer te spelen.'


In Dokter Deen zit een hele generatie jonge acteurs. Wat leer jij hen?

'Dat ze zich altijd moeten afvragen: hoe zou ík reageren? Wat zou ík zeggen? Hóe zou ik het zeggen? En dat ze moeten luisteren, niet letterlijk, maar naar de scène, zodat ze begrijpen wat ze spelen.'


Jij speelde in Sil de Strandjutter toen je zo oud was als zij nu. Zie jij een verschil?

'Nou ja, allereerst was er in die tijd amper sprake van een televisie-industrie. We werden vier maanden op Terschelling gedumpt en verder zochten we het maar uit. Dat is nu ondenkbaar - er gaat veel te veel geld in om. Bovendien is het vak geprofessionaliseerd. Dat zie je aan de jonge acteurs. Ze hebben betere opleidingen, zijn beter voorbereid. Markoesa Hamer, die in de serie mijn oudste dochter speelt, heeft na de toneelschool al in heel veel producties gestaan, en die haalt nu haar masteropleiding in Londen. Dat is een heel zware opleiding en die doet ze naast haar werk hier.


Lisa Smit, mijn jongste dochter in de serie, net 18, maakt dit jaar haar gymnasium af en gaat dan een half jaar in Berlijn wonen, zodat ze beter Duits leert voor de Duitse film die ze later dit jaar maakt.


Ik was ook wel een nijver bijtje, maar anders. Ik wist heel goed dat ik actrice wilde worden, maar wat ik daarvoor allemaal moest doen, dat zag ik wel.'


Ze heeft een 'nadenkmaand' nu. Wat heet: een nadenkjaar. Er liggen een paar projecten waarover ze een beslissing moet nemen - een film, iets voor tv, meer kan ze nog niet zeggen. Veel wil ze het komende halfjaar niet doen: haar zoon Sammie, 18 inmiddels, doet eindexamen. Ze wil er voor hem zijn.


Lacht: 'En ik ga dus met Lineke praten. Dokter Deen vind ik fantastisch, maar ik moet daarnaast toch nog één of twee keer boven mezelf uitstijgen. Het heeft vast met de leeftijd te maken, maar ik heb het gevoel dat er iets moet gebeuren, van binnen.'


Wat?

'Het is bijna existentieel. Een antwoord op de vraag: wat wil ik nou uiteindelijk? Als acteur, maar nog meer als mens. Ik ben naar iets op zoek wat me gek maakt van passie. Iets waarvoor ik weer elke dag opsta met het gevoel: ik mag weer.


'Misschien is het wel een lunchvoorstelling regisseren in Bellevue. Of gaan studeren. Ik weet het niet, ik mag daar dit jaar over nadenken. Misschien zegt Lineke of Edwin wel: 'Klap voor je kop, je gaat gewoon dit doen'.'


Heb jij, als je terugkijkt op veertig jaar acteren, alles eruit gehaald wat erin zit?

'De vraag is nu eerder: zít er nog wel meer in? Een paar weken geleden zag ik The Notebook van Nick Cassavetes, over een stel van wie de vrouw alzheimer heeft. Gena Rowlands speelt haar fantastisch mooi.


'Zo'n soort rol, waarin ik me kan laten gaan - ik zou willen dat regisseurs dat eens aandurven met me.'


En jij met jezelf.

'O, ik laat me wel gaan als ik vertrouwen heb in een regisseur. Paul Verhoeven kan me alle kanten op schoppen. Dat heeft hij ook gedaan, in Turks Fruit.


Hoe vaak is het daarna nog gebeurd?

'Veel te weinig. Ik denk dat regisseurs te veel respect of ontzag voor me hebben. Of geïntimideerd zijn, en mij daarom in mijn comfort zone laten.'


Dan kun je dus wel antwoord geven op de vraag: heb ik alles eruit gehaald?

'Nou, zíj hebben het er niet uitgehaald. En ik heb mezelf misschien te veel afgeremd. Ik heb altijd alles met veel verantwoordelijkheid voor het eindresultaat gedaan, omdat er veel geld mee was gemoeid, en er te veel carrières van af hingen. En dus moest Monique op safe spelen.


'Maar Monique heeft weer eens zin om heel ver te gaan. Om zich weer vrij en onbevangen te voelen, net zo vrij en onbevangen als de 19-jarige Monique, die zich in Turks Fruit in bed bovenop Rutger Hauer laat vallen.'


Je hebt niets meer te verliezen.

'Alle remmen los, ik durf het wel.'


De eerste aflevering van Dokter Deen wordt maandag om 22.00 uur op Nederland 1 uitgezonden. In de 10-delige dramaserie fungeert Maria Deen niet alleen als huisarts op het eiland Vlieland, maar ook als maatschappelijk werkster, psycholoog, dierenarts en tandarts.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.