Spectaculair spektakel

De moderne kunst wordt door de stripwereld van harte geëxploreerd, getuige deze twee fraaie albums.

Strips


Herr Merz: Lars Fiske, Uitgeverij Oog & Blik | De Bezige Bij


euro 29,90


White Cube: Brecht Vandenbroucke, Uitgeverij Bries


euro 19,95


Tekenaar Typex bracht recent een eerbetoon aan Rembrandt, Barbara Stok verstripte Van Gogh: het huwelijk tussen beeldende kunst en strips lijkt een genre op zich geworden. Ook de moderne kunst wordt door de stripwereld van harte geëxploreerd, getuige twee zojuist verschenen fraaie albums, Herr Merz van Lars Fiske en White Cube van Brecht Vandenbroucke. Dat levert visueel spektakel op - al is de houding van striptekenaars ten opzichte van de modernen over het algemeen een stuk minder bewonderend.


Al lijkt Herr Merz daar meteen een uitzondering op. De Noor Fiske leverde er een spectaculair stripboek mee af, waarin modernistische kunstenaars als Theo van Doesburg, Filippo Marinetti, George Grosz en Kurt Schwitters ieder in hun eigen vormtaal worden afgebeeld. Schwitters (1887-1948) is de hoofdfiguur van zijn verhaal; van een eenpersoonsstroming uit de titel, Merz, waarmee hij collages, nonsensgedichten, schilderijen en vooral veel 'Merzbauten' heeft voortgebracht. Een Merzbau is een in elkaar geplakte en getimmerde, eeuwig uitdijende constructie waarin gevonden voorwerpen zijn verwerkt: afval voor de burger, goud voor Herr Merz. Bij de dadaïsten was Schwitters desondanks niet welkom, want te netjes gekleed, en de nazi's moesten ook al niks van hem hebben, want ontaard. Het mag zijn pret niet drukken - Fiske zet hem neer als een manische schepper die veel meer ideeën bedenkt dan hij kan uitvoeren en tot in het holst van de nacht op spijkers blijft hameren.


Dat juist een Noor Schwitters' leven verstript, is geen toeval: vanaf 1929 trok de uit Hannover afkomstige kunstenaar jaarlijks naar het eilandje Hjertøya in Noorwegen, waar hij de autochtonen probeerde te interesseren voor collages van gejutte voorwerpen. Tevergeefs. 'Toen Schwitters naar Noorwegen kwam, werd hij volstrekt genegeerd', zegt Fiske. 'In de jaren dertig snapte niemand iets van abstracte kunst. En na zijn dood maakte niemand van de gelegenheid gebruik om zijn werken te verzamelen. Toch is men nu bezig om een gerestaureerde versie van zijn Merzhut uit Hjertøya naar een museum in Molde te brengen.'


Het knappe van Fiskes boek is dat hij erin slaagt om het meeslepende levensverhaal van de excentrieke Duitser te vertellen en tegelijkertijd een virtuoos spel speelt met de karakteristieken van kubisme, constructivisme, Nieuwe Zakelijkheid en De Stijl. Zijn boek lijkt daarin een beetje op Asterios Polyp van David Mazzucchelli uit 2009, een grafische roman waarin met de nodige vormexperimenten het leven van een modernistische architect wordt naverteld. Maar Polyp is een fictief karakter, terwijl Schwitters werkelijk door half Europa heeft gereisd om zijn geloof in Merz te verkondigen.


Zo zien we in een mooie scène in het album hoe Schwitters in 1922 door Theo van Doesburg werd uitgenodigd om in Nederland te komen vertellen wat dat eigenlijk is, die stroming dada. Van Doesburg en Schwitters gingen op tournee langs zaaltjes in het land, waarbij Van Doesburg het theoretische deel voor zijn rekening nam en Schwitters zich beperkte tot een periodiek 'Blaf!' Op 29 januari deden ze Utrecht aan, waar de boel volledig ontspoorde en kunstenaars, publiek en politie slaags raken. 'Het was een ongeëvenaarde dadaïstische triomf!'


Ook de hoofdfiguren in White Cube van Vlaanderens rijzende ster Brecht Vandenbroucke zijn druk in de weer met moderne kunst, maar dan meestal niet in complimenteuze zin. Twee zwijgende, sullige magentakleurige mannen (een eeneiige tweeling á la Kuifjes Jansen en Janssen) zien Malevitsj' beroemde zwarte vierkant terugkeren als verbrande tosti op een wit bord; het strikjesperspectief van René Daniels geeft aanleiding tot moppen met het verdwijnpunt en de stoel van Rietveld wordt grondig verbouwd tot invalidenzitting.


Die achterdocht jegens Moeilijke Kunst is niks nieuws in de stripwereld. In 1991 stelde Cuno Affolter al het prachtboek Mit Pikasso macht man Kasso samen, waarin honderden strips bijeen waren gebracht die het modernisme in de kunst belachelijk maken. En in de Volkskrant publiceert Gummbah regelmatig cartoons waarin lelijke bejaarden commentaar leveren op abstracte schilderkunst. Bij een doek met streepjes: 'Ik vind het altijd wel fijn als je goed kunt zien dat de kunstenaar er gruwelijk veel werk aan heeft gehad.' Maar het antimodernisme van Brecht Vandenbroucke is vooral gespeeld. Desgevraagd zegt hij: 'Ik heb geen bezwaar tegen gelijk welke vorm van kunst, ik probeer alle dingen te appreciëren voor wat ze zijn. Het boek is inderdaad tongue in cheek bedoeld. Iedereen heeft tegenwoordig een mening en probeert die door te drijven, onder andere via sociale media. Ik wilde met dat uitgangspunt iets doen met kritiek en esthetiek. De houding in het boek is wat ambigue: ik houd enorm van kunst en tegelijk wil ik ook die hele kunstwereld relativeren.' Op de laatste bladzijde moet één van de magentamannen kiezen tussen een uitgang met Art en een met Comics. Hij besluit de middenweg te kiezen, dwars door de muur ertussen.'


Extra: Belcampo verstript

Niet alleen beeldend kunstenaars inspireren stripmakers, ook schrijvers zijn geliefd. Na Reve, Flaubert, Multatuli en Proust, is het nu de beurt aan Belcampo om verstript te worden. Eind april verscheen Het grote gebeuren - De getekende versie, uitgegeven door Micromys en getekend door Christiaan Van Tol, Barthel Brussee en anderen. 'Geen 'gewoon' kunstboek, ook geen 'gewoon' stripboek, maar iets ertussenin,' aldus de makers. In Galerie De Pieter is onder de titel Het Grote Gebeuren, over kunst en (andere) strips een tentoonstelling over dit werk te zien. Breestraat 46, Leiden, t/m 26/5.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden