Reportage Waterbeheer

Sparen voor de droogte: gebruik de bodem als watertank

Idee: gebruik wateroverlast om droge periodes te doorstaan. Hoe? Door het water tijdelijk in de ondergrond te parkeren.

Afgelopen zomer moesten de dijken worden besproeid om de vegetatie en stevigheid te behouden. Beeld Marcel van den Bergh

Nog nooit was het zo lang zo droog in Nederland. Tot half oktober zaten mensen met rosé op het terras en zelfs in november viel er geen regen van betekenis. Tegelijk laten de langjarige gemiddelden zien dat er nu jaarlijks 100 millimeter méér neerslag valt dan vijftig jaar geleden.

Het weer wordt dus extremer; heftiger buien en in hetzelfde jaar langere periodes van droogte en hitte. De gevolgen tonen zich dit jaar in alle omvang. In de zomer regeert de hittestress in de stad van asfalt en beton en bij de eerste de beste bui staan de straten blank. Op het platteland zakt de grondwaterstand beneden alle peil waardoor gewassen verdorren, beken droogvallen, vissen sterven en huizen verzakken. En bij regen drijven de paprika’s uit de kassen en verrotten de uien.

Geen fijn toekomstperspectief, maar wie naar Koen Zuurbier luistert, hoort een voor de hand liggende oplossing. ‘We kunnen de wateroverlast gebruiken om de droogteperiodes beter door te komen’, zegt de grondwaterspecialist van wateronderzoeksinstituut KWR in Nieuwegein. ‘Gemeenten en waterschappen moeten dan niet langer al het water meteen naar zee pompen. We moeten water meer opvangen en vasthouden voor later gebruik.’

Tijdelijke wateropslag

Zuurbier ziet ruimte voor honderden van dergelijke ‘parkeerplekken’ voor hemelwater, zowel in de stad als op het platteland. Soms zijn het bestaande vijvers, soms zijn het gegraven bassins van het kaliber parkeergarage. ‘Op dit moment wordt het water meestal meteen afgevoerd via sloten en riolen naar de rivieren en zee, maar vaak kan het voor langere tijd in de bodem worden opgeborgen in natuurlijke zandlagen, ook in stedelijk gebied. Dan kunnen we het in droge periodes gebruiken voor irrigatie, industrie of verhoging van het grondwaterpeil bij gevoelige funderingen.’ Het onderzoeksproject Coastar beoogt slimmer om te gaan met de zoetwatervoorziening. Onderzoeksinstituten als KWR werken daarin samen met waterschappen, gemeenten, bedrijven en de provincie Zuid-Holland aan de tijdelijke opslag van water in de bodem.

Een mooi voorbeeld is het Sparta-stadion in de Rotterdamse wijk Spangen. Het water dat op het dak van het stadion, de bijgebouwen en het omringende plein valt, wordt naar een bassin gevoerd onder een onlangs aangelegd Cruyff Court, de moderne versie van een trapveldje – van kunstgras. ‘Dat bassin bestaat uit gestapelde boodschappenkratjes naast elkaar. Plasticfolie aan de onderzijde voorkomt dat het regenwater weglekt. Samen hebben ze het volume van een half olympisch zwembad, 1,5 miljoen liter water’, zegt Zuurbier.

Vanuit het bassin wordt het water naar een nabijgelegen zandbak vol planten gepompt, die de vervuiling, het stof van de straten en rottende bladeren wegvangen en filteren. ‘Onder in die zandbak zit een waterput die het water 20 meter diep wegvoert naar een waterige zandlaag of aquifer’, zegt Zuurbier. Urban Waterbuffer heet het systeem, dat sinds deze zomer in gebruik is genomen. Dergelijke zandlagen liggen overal in Nederland, en waterspecialisten weten waar.

In Spangen slaan ze water op om de (kunst)grasvelden van Sparta te besproeien. Daarvoor gebruiken voetbalclub en gemeente nu drinkwater. Ook dient het water voor een kinderspeelplaats. ‘De besparing op de waterkosten maakt het opslagsysteem in de zandlaag lonend.’

En er is nog een voordeel. Het zoete water verdringt het zilte water in de steeds zoutere ondergrond. ‘Dat vervelende zilte water zouden we kunnen oppompen, zodat het niet in de sloot omhoogkomt. Dan kun je het ontzouten en gebruiken om drinkwater te maken.’ Dat kost wel energie, zegt Zuurbier, maar het vreet minder energie dan de ontzilting van zeewater. ‘De energievraag is vergelijkbaar met de productie van drinkwater.’

Sportcomplexen en kassen

Hij denkt dat overal in Nederland sportcomplexen zeer geschikt zijn voor dergelijke opslagvoorzieningen. ‘Water eerst vasthouden in een laag zand onder de sportvelden en het teveel doorsluizen naar de diepere bodem. Maar ook bij reconstructies van straten in de stad kunnen regenpijpen van de huizen en straatkolken worden verbonden in een aparte leiding om regenwater te oogsten, zegt hij. Ook parkeergarages onder en daken boven nieuwe appartementsgebouwen kunnen een extra verdieping voor regenwateropvang krijgen.

En niet alleen regenwater kan naar de opslagtanks in de bodem, betoogt Zuurbier. ‘We kunnen daar ook rivierwater, gezuiverd zilt water of gereinigd afvalwater bergen. Dat water is altijd beschikbaar.’

In landelijk gebied zijn de kassen van het Westland een dankbare locatie voor de ontwikkeling van opslagsystemen in het Coastar-project. De meeste tuinders beschikken al over regenwateropvang in de vorm van de bekende zwartgekleurde bakken naast de kassen. ‘Als die in de winter en het voorjaar vol raken, pompt een aantal tuinders dit water nu als reserve naar zo’n ondergrondse zoetwaterbel. In droge zomerperiodes pompen ze het weer op om hun gewassen te begieten.’

Ook op de hoge zandgronden in Limburg, Brabant, Gelderland en Overijssel zijn waterschappen en boeren al bezig om overtollig regenwater op te vangen tussen de stuwen. Maar het kan beter, vindt Koen Zuurbier. ‘Ze kunnen hoge gedeelten bewust vernatten, waarmee ze direct bijdragen aan de verhoging van de grondwaterstand. Veel boeren hoeven in de winter toch niet op hun land te werken.’ In het voorjaar, bij het inplanten of inzaaien van nieuwe gewassen, kan het waterpeil worden verlaagd zodat de tractoren op het land kunnen. ‘Daarna kan het peil weer omhoog.’

Kanttekeningen

Zuurbier heeft een mooi plan, vindt Marie-Claire ten Veldhuis, stedelijk hydroloog van de TU Delft. ‘Probleem is wel dat regen variabel is. Het ene jaar valt er heel veel, het andere jaar veel te weinig, en de nieuwe infrastructuur moet dat wel het hoofd bieden. De nood in Nederland is kennelijk nog niet hoog genoeg om dergelijke investeringen te doen.’

Opslag van regenwater helpt zeker, maar of het overal in Nederland kan, betwijfelt hoogleraar hydrologie Marc Bierkens van de Universiteit Utrecht. ‘Kijk, voor een geschikte ondergrondse opslagplek is het fijn als er een stevig deksel van klei op de zandlagen zit, waardoor het water op zijn plaats blijft. Soms is de bodem heterogeen en is dat deksel geperforeerd of nooit aanwezig geweest’, aldus Bierkens. Op hoge zandgronden ziet hij volop kansen. ‘Waar vroeger vennen, natte heide en hoogveen bestond, zijn in de loop van de vorige eeuw overal slootjes aangelegd en stroomt het water meteen naar het beekdal. Als we die slootjes dempen, krijg je daar in de grond vanzelf een zoetwaterreservoir van regenwater. Maar de tol is dat je daar minder kunt boeren.’

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden