Spanning loopt op in de Zuid-Chinese Zee

Dinsdagochtend waagde een Amerikaans marineschip zich tot vlak bij de door China opgeëiste Spratly-eilanden. Zulke manoeuvres kunnen heel riskant zijn, leert de geschiedenis.

Fiery Cross Reef, een van de Spratly-eilanden, waarop China kennelijk een landingsbaan heeft aangelegd. Beeld reuters

De VS hebben voor het eerst militaire actie ondernomen tegen de Chinese aanleg van kunstmatige eilandjes in de Zuid-Chinese Zee. Na jaren van vergeefs diplomatiek protest voer dinsdagochtend het Amerikaanse marineschip de USS Larsen binnen de twaalfmijlszone van Subi Reef en Mischief Reef, onder begeleiding van de Amerikaanse luchtmacht. China reageerde meteen door twee boten naar die wateren te sturen en de Amerikaanse ambassadeur te ontbieden. Een paar uur later koerste de USS Larsen door naar zijn Japanse thuishaven.

Volgens China gedroegen de VS zich 'extreem onverantwoordelijk' door zich met een oorlogsschip binnen de Chinese territoriale wateren te begeven. De VS riskeren met deze 'provocerende daad' de aanleg van nog meer kunstmatige eilanden in het gebied van de Spratly-eilanden, waarschuwde een regeringswoordvoerder. China claimt de gehele Zuid-Chinese Zee waartoe de Spratly's behoren.

'De vrijheid van scheepsvaart'

De VS verklaarden hun actie onder verwijzing naar het principe van 'de vrijheid van scheepvaart' in internationale wateren - de Zuid-Chinese Zee is in dit opzicht economisch van eminent belang, omdat er circa 30 procent van de wereldhandel doorheen wordt vervoerd. Ook speelt voor de Amerikanen mee dat zij een signaal willen geven aan bondgenoten als Japan en de Filippijnen, die ongerust zijn over de toenemende maritieme macht van China.

De aanleg van kunstmatige eilanden, inclusief drie door het leger te gebruiken landingsbanen, heeft de spanningen in het gebied aanzienlijk verhoogd. Met de militaire actie maken de VS duidelijk dat zij zich niets van de toenemende Chinese aanwezigheid wensen aan te trekken. Nieuwe, vergelijkbare manoeuvres zijn in het vooruitzicht gesteld, wat China ook beweert over 'aantasting van de Chinese soevereiniteit'.

Die assertieve Amerikaanse houding valt niet los te zien van het staatsbezoek dat de Chinese president Xi Jinping vorige maand aan Washington bracht. Ondanks veel mooie woorden en uren overleg tussen de twee presidenten wisten de VS maar weinig vooruitgang te boeken op de twee voornaamste dossiers: cyberveiligheid en de Zuid-Chinese Zee.

Beeld .

Amerikaanse frustratie

Over de diefstal van Amerikaanse bedrijfsgeheimen door Chinese hackers blijft China herhalen dat de staat daar niets mee te maken heeft en dat China zelf evengoed slachtoffer is van Amerikaanse spionage. Wat betreft de Zuid-Chinese Zee zit het diplomatiek overleg zo mogelijk nog vaster, nu beide partijen geen millimeter aan elkaar willen toegeven.

De Amerikaanse frustratie over deze impasses in 'de belangrijkste bilaterale relatie ter wereld' bleek bij de aankondiging van de vrijhandelszone TPP, kort na Xi's bezoek aan Washington. President Obama prees TPP, waartoe China niet behoort, omdat het 'een bijdrage levert aan een wereld waarin China niet de regels voorschrijft' - een ongekend hard statement voor zijn doen.

De militaire actie van dinsdag valt te zien als een verdere verharding. Binnenlands politieke overwegingen spelen daarbij voor Obama vermoedelijk ook een rol. De Republikeinse presidentskandidaten plegen de Democratische Partij te verwijten zich slap tegenover China op te stellen. Met een hardere houding wil Obama voorkomen dat kiezers tijdens de verkiezingscampagne gaan denken dat dit verwijt hout snijdt.

Binnenlandse sentimenten

Ook de Chinese leiders hebben met binnenlandse sentimenten te maken. Op het Chinese internet werd door sommigen teleurgesteld gereageerd op het uitblijven van een militaire reactie na het Amerikaanse 'spierballenvertoon'.

President Xi heeft met zijn assertieve buitenlandse beleid in de Oost- en Zuid-Chinese Zee nadrukkelijk de nationalistische sentimenten aangewakkerd. Als gevolg daarvan krijgt hij te maken met hardliners die om actie roepen. Niettemin menen de meeste analisten dat zowel Xi als Obama beseft dat hun beide supermachten geen belang hebben bij escalatie van het conflict.

Riskant

Dat dit inderdaad zo is, valt af te leiden uit het feit dat de VS de actie al twee weken geleden hadden aangekondigd, maar alleen nog in het midden hadden gelaten wanneer die precies zou plaatsvinden - China werd dus niet verrast. Ook voer de USS Larsen een duidelijke koers, dus zonder onverwachte afwijkingen die spanningsverhogend kunnen werken.

Dat neemt niet weg dat het nu ingeslagen pad van militaire daden riskant is - de geschiedenis leert dat ogenschijnlijk kleine incidenten onbeheersbaar grote gevolgen kunnen hebben. Dat dit pad nu toch wordt gekozen, heeft alles te maken met de diplomatieke impasse over de Zuid-Chinese Zee. Het enige lichtpuntje: er is meer contact tussen het Amerikaanse en het Chinese leger. Dat verkleint de kans op een onverwachte escalatie.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden