Spanje's wankele eenheid

Welke invloed zullen de aanslagen in Madrid op Spanje hebben? Is de ETA schuldig? Vast staat dat tijdens het bewind van premier Aznar de conflicten tussen Madrid en de buitengewesten zijn gealeerd....

In de zomer van 1999 ontstond in Spanje grote opschudding over het nieuwe boek van de Amerikaan Tom Clancy. In de actieroman Balance of power schetst 's werelds best verkopende schrijver Spanje als een land dat op het punt staat zich te ontpoppen als een nieuw BosniWaar tot de tanden gewapende 'etnische groepen' als de Basken, Catalanen en Castilianen elkaar naar het leven staan met als oogmerk hun eigen etnisch zuivere staten te stichten.Journalisten en columnisten liepen te hoop tegen de absurde voorstelling van Spanje die Clancy aan de man bracht. Het is waar dat zelden iemand er in geslaagd is zoveel onzin over Spanje in boek bij elkaar te schrijven. Maar diezelfde journalisten en columnisten begonnen vervolgens te pas en te onpas de naam Bosnie laten vallen wanneer zij hun licht lieten schijnen over de toekomst van Spanje. De aanleiding was natuurlijk de niet te stuiten terreur van de ETA, hoewel de groep merkwaardig genoeg op dat moment een bestand in acht hield.

Maar de verwijzingen naar het voormalige Joegoslaviwamen niet alleen uit de pen van een sensationalistische buitenlandse schrijver. Felipe Gonzalez, die dertien jaar lang premier van Spanje was, had eerder dat jaar al dreigende taal laten horen op een discussiedag over de Spaanse grondwet van 1978, die de erfenis van de dictatuur van generaal Franco heeft vervangen door een democratisch systeem: de wijziging van de grondwet en de statuten van de autonome deelstaten zou wel eens 'niet de weg naar Brussel, maar naar Tirana of Sarajevo' kunnen zijn.

Xabier Arzalluz, op dat moment de onbetwiste leider van de Baskische nationalisten, sloeg onmiddellijk terug. Hij herinnerde eraan dat voormalige socialistische bewindslieden in de gevangenis zaten omdat zij doodseskaders tegen de ETA hadden ingezet, en dat Felipe Gonzalez hun hoogste baas was geweest. Voor Gonzalez moet je oppassen, zei Arzalluz, want 'die man denkt als een Servi.

Ja, antwoordde de ex-premier, 'je voelt je een Serviwanneer je het opneemt tegen een meneer als Arzalluz die sprekend lijkt op Milosevic'. Arzalluz heeft bovendien de pretentie te spreken namens het hele Baskische volk en is 'meer een ayatollah dan een politiek leider'.

De toon van het debat tussen Gonzalez en Arzalluz was niet uitzonderlijk voor Spaanse begrippen. Op deze manier plegen politici hier elkaar te lijf te gaan. De vertrekkende premier Aznar noemt de socialisten het rode gevaar, die het land rechtstreeks naar de ondergang leiden als zij morgen de verkiezingen winnen. Een partijgenoot van Aznar vergeleek die optie zelfs met het aan de macht komen van Hitler in 1933. De reactie ligt vele Spanjaarden voor op de tong: 'Vuile fascist.'

Een normaal politiek debat is in Spanje een vrijwel onbekend verschijnsel. Het is schelden over en weer, bij voorkeur via de media. Een ontmoeting tussen de premier en de leider van de oppositie vindt eens in de zoveel jaar plaats en de indruk is dat beiden dan meer praten dan luisteren. Met de democratisch gekozen premier van het opstandige Baskenland is Madrid in het geheel niet on speaking terms.

Juan Jose Ibarretxe heeft de onenigheid verder op de spits gedreven met zijn plan voor meer autonomie waarin hij Baskenland wil uitroepen tot een vrijstaat, geassocieerd met Spanje. Baskenland zou direct lid van de EU moeten worden en meer met Brussel dan met Madrid te maken hebben.

Het lijkt een wild plan, zonder enige kans van slagen. Maar de regering van Aznar antwoordde met een wijziging van de strafwet die de Baskische premier in de gevangenis brengt wanneer hij zijn plan doorzet. Manuel Fraga, ex-minister van dictator Franco en nog altijd premier van de deelstaat Galicistelde voor Baskenland alvast onder militair gezag te plaatsen. De socialistische premier van Extremadura, Ibarra, voelt er wel iets voor de politie het Baskische parlement in de hoofdstad Vitoria te laten bestormen.

Spanje is natuurlijk een keurig lid van de Europese Unie, maar vergeten wordt vaak dat het een land is waar het fenomeen democratie van tamelijk recente datum is. Een kwart eeuw om precies te zijn. In december werd omstandig de 25ste verjaardag van de grondwet gevierd, waarbij niet echt veel woorden werden vuilgemaakt aan het verleden. En dat verleden is een eindeloze aaneenrijging van dictaturen, burgeroorlogen en politieke moorden.

Het hoofdprobleem van Spanje is nog altijd dat het er wemelt van de nationalisten. Om te beginnen de Spaanse nationalisten, de centristen en erfgenamen van een wereldrijk voor wie de politieke en culturele eenheid van het land een axioma is. In zijn ernstigste vorm was dit nationalisme aan de macht tijdens de veertig jaar durende dictatuur van generaal Franco, die Spanje leidde onder de leus Een, Groot en Vrij en die de nationalismen van de periferie met harde hand onderdrukte.

Die laatsten konden na de dood van Franco terugkeren. De nieuwe grondwet verleende een verregaande autonomie aan de 'historische' gebieden Baskenland, Catalonin GaliciMaar om de rest van het land niet achter te stellen werd Spanje opgesplitst in liefst zeventien deelstaten. Die formule werkt echter niet afdoende, omdat met name de Baskische en Catalaanse nationalisten geen genoegen nemen met een gelijkschakeling aan de andere regio's: zij voelen zich anders, om niet te zeggen beter.

In Cataloniijn de nationalisten van Jordi Pujol ruim 20 jaar aan de macht geweest. Hun greep op het leven werd door velen als verstikkend ervaren, met name in cultureel opzicht. Maar de verkiezingsnederlaag van de CiU van Pujol vorig jaar heeft alleen maar een radicalisering teweeg gebracht: de linkse Republikeinse Partij (ERC), die nu een coalitie vormt met de socialisten, is een uitgesproken voorstander van volledige onafhankelijkheid.Een teken aan de wand is dat de ETA een bestand voor Catalonieeft afgekondigd na een gesprek met de leider van ERC, Carod-Rivera.

Ernstiger is de situatie in Baskenland. Dat wordt sinds de terugkeer van de democratie geregeerd door de Baskische Nationalistische Partij (PNV), een partij met onverhulde racistische grondslagen. Voor de PNV zijn alleen nationalistische Basken echte Basken en zijn alle andere inwoners van de deelstaat 'immigranten', een soort Madrileens paard van Troje. Berucht zijn de verklaringen van ex-PNVleider Arzalluz over de speciale bloedgroep en de afwijkende schedelmaat van de 'echte' Basken.

De PNV is ruim honderd jaar geleden opgericht met slechts doel: de onafhankelijkheid van Baskenland. De partij is de laatste jaren verder geradicaliseerd, mede onder invloed van de ETA. Een voorbeeld. Het zelfstandige Baskenland omvat voor alle nationalistische Basken ook Frans Baskenland en de Spaanse deelstaat Navarra. Op de weerkaart van de door de nationalisten beheerste televisiezender ETB zijn die gebieden al ingelijfd.

De PNV wordt ervan beschuldigd de ETA als een soort stoottroepen te gebruiken in de strijd tegen Madrid, hetgeen de partij natuurlijk verontwaardigd van de hand wijst. 'Wij Basken zijn geen ongedierte', zei premier Ibarretxe donderdag bij zijn veroordeling van het bloedbad in Madrid. De PNV is de geestelijke vader van de terroristen, antwoordde het Foro de Ermua, een organisatie van intellectuelen in Baskenland: 'De nationalistische perversie is de kweekvijver van criminele instincten.'

Zeker is dat Baskenland geen normaal land is. Duizenden mensen laten zich dag in dag uit vergezellen van een lijfwacht omdat zij de kans lopen door de ETA vermoord te worden. Dat zijn niet alleen legerofficieren of politiemensen, maar ook gemeenteraadsleden, journalisten en schrijvers. De terroristische organisatie spreekt van het 'socialiseren van het lijden': een ieder die haar ideeniet deelt, staat aan de kant van de onderdrukker en is een potentieel slachtoffer.

De ETA is een aberratie die zich niet voordoet in een arme uithoek van de Derde Wereld. Baskenland is de rijkste deelstaat van Spanje met de hoogste salarissen en de laagste werkloosheid. Het gebied heeft een verstrekkender vorm van autonomie dan welke andere regio in Europa. De Basken hebben een eigen parlement en regering, een eigen politie, twee televisiekanalen en de volledige zeggenschap over de inning en de besteding van de belastingen. Maar het is allemaal niet genoeg omdat 'de eigenheid van het Baskische volk' niet erkend wordt.

Het is de vraag welke invloed de gruwelijke aanslag in Madrid op de directe toekomst van Spanje heeft. Bij de verkiezingen van morgen zal de Partido Popular van de vertrekkende Aznar haar positie waarschijnlijk wel bestendigen. Maar tijdens de absolute meerderheid van Aznar in de laatste vier jaar zijn de conflicten met de buitengewesten van Spanje alleen maar gealeerd. De tendens tot het uiteenvallen van het land is onmiskenbaar.

Als de opvolger van Aznar besluit tot hardere maatregelen tegen de nationalisten om de ETA-terreur onder de duim te krijgen, kan de zaak in een stroomversnelling raken. De ETA is immers altijd een aanhanger geweest van de Verelendungsteorie. Een dialoog om te proberen Spanje op een moderne democratische manier bij elkaar te houden lijkt de enige mogelijkheid. Maar het voeren van een dialoog is niet bepaald een kwaliteit waarin de inwoners van dit land uitblinken.

De Baskische filosoof en schrijver Fernando Savater bidt en smeekt al jaren publiekelijk om een andere instelling van de politici, met name de nationalistische. Voorlopig heeft de aanslag in Madrid hem gelijk gegeven in zijn waarschuwing dat er maar een alternatief is: 'De terroristische aanslagen van de ETA halen ons meer uit de internationale anonimiteit dan welk Guggenheim-museum ook en veranderen ons in een wreed exotisme in West-Europa. Tegen alle bewijs in zijn wij een soort Kosovo in de Pyrenee een verdwaalde maar krijgshaftige stam.'

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden