reportageFranco

Spanje rekent af met verleden: Franco herbegraven

Met een helikopter wordt hij naar zijn nieuwe begraafplaats gebracht. Beeld BSR Agency
Met een helikopter wordt hij naar zijn nieuwe begraafplaats gebracht.Beeld BSR Agency

Van een megalomane basiliek naar een bescheiden kapel: dat was de weg die het lijk van Francisco Franco donderdag aflegde. De Spaanse dictator werd opgegraven uit de Vallei der Gevallenen en overgebracht naar de begraafplaats van Mingorrubio, net buiten Madrid. De sociaal-democratische regering van Pedro Sánchez wil hiermee een einde maken aan de verering van Franco.

De gieren cirkelen boven de begraafplaats van El Pardo, in het buitengebied van Madrid. Hier bevindt zich de crypte waar het lichaam van oud-dictator Francisco Franco heen wordt gebracht. ‘Het zal tijd worden’, zegt een man die bij de begraafplaats zijn zwarte labrador uitlaat. ‘Franco hoorde niet in zo’n mausoleum. Het was betreurenswaardig dat zoiets in Spanje nog altijd bestond.’

De opgraving van generaal Franco, die het land tussen 1939 en 1975 in een ijzeren greep hield, is een van de meest gedenkwaardige daden van de sociaal-democratische regering van Pedro Sánchez. Aanwezig zijn 22 klein- en achterkleinkinderen van Franco. Een van hen heeft een vlag bij zich uit opa’s tijd. Ook minister Dolores Delgado van Justitie is bij het openen van het graf, om vast te stellen dat Franco er daadwerkelijk uit wordt gehaald. De regering wil dat de verplaatsing in het teken staat van ‘soberheid, discretie en waardigheid’.

Het bedrijf dat is belast met het oplichten van de 1.500 kilo zware grafsteen is eigendom van de gebroeders Verdugo (‘Beul’). Zij kregen de afgelopen dagen te maken met bedreigingen uit extreem-rechtse hoek. Na het optillen van de grafsteen zijn de werklieden van begrafenisondernemer Alba (‘Morgenstond’) aan zet. Ze hebben een nieuwe doodskist mee voor als de oorspronkelijke niet stevig genoeg meer is.

Dwangarbeiders

Na ruim twee uur gaan de enorme deuren van de basiliek open. Franco ligt in zijn oude, beschadigde kist – dat willen de nabestaanden – er bovenop een lauwerkrans met linten in de kleur van de Spaanse vlag. Acht nakomelingen dragen de dictator op hun schouders de duistere, vochtige basiliek uit.

Franco liet het complex tussen 1940 en 1959 uit de berg hakken door politieke gevangenen, als eerbetoon aan de mensen die tijdens de Burgeroorlog (1936-1939) voor hem hadden gestreden. Maar hij liet er ook tienduizenden politieke tegenstanders en dwangarbeiders begraven. Nabestaanden vinden het onverteerbaar dat hun familie naast de oud-dictator ligt, die er na zijn dood in 1975 werd bijgezet. De plek was bovendien een bedevaartsoort voor extreem-rechts geworden.

De prior van de Vallei van de Gevallenen, die zich tot op het laatst verzette tegen het openen van het graf, sprenkelt wijwater. Dan roepen de familieleden plotseling, duidelijk hoorbaar: ‘Viva España. Viva!’ Om te vervolgen, op haast agressieve toon: ‘Viva Franco. Viva!’

De helikopter waarin Franco wordt overgevlogen landt krap een uur later bij de begraafplaats van El Pardo. De prior van de Vallei van de Gevallenen draagt een mis op. Hij wordt geholpen door Antonio Tejero, de zoon van de luitenant-kolonel die in 1981 een militaire staatsgreep pleegde in Spanje. Curieus: ook vader Tejero, de man die schietend het parlement binnenviel, laat zich zien.

Dan wordt Franco begraven, in een kapel van graniet, bij zijn vrouw. De tijd dat Franco’s stoffelijke resten onder het hoogste kruis ter wereld liggen is voorbij. De generaal moet het voortaan doen met een bescheiden kruisje, nauwelijks een meter hoog, dat spichtig op de klokkentoren staat.

Kleinkinderen dragen kist van Franco uit de duistere, vochtige basiliek in de Vallei der Gevallenen naar buiten.  Beeld BSR Agency
Kleinkinderen dragen kist van Franco uit de duistere, vochtige basiliek in de Vallei der Gevallenen naar buiten.Beeld BSR Agency

Vertrouwde omgeving

Op de El Pardo-begraafplaats bevindt de dictator zich in vertrouwd gezelschap. Hier liggen ook premiers en ministers van zijn bewind begraven. Bovendien is Mingorrubio, het buurtje naast de begraafplaats, ooit gebouwd als een kolonie voor de lijfwachten van Franco. Zelf woonde de dictator even verderop in het paleis van El Pardo. De oude mannetjes die leunend op een stok over straat schuifelen, blijken ‘Paco’, zoals de dictator heet voor intimi, van nabij te hebben meegemaakt.

Ook Paco Moreno (90) hoorde bij de franquistische garde. ‘De opgraving van Franco vind ik een slecht idee’, zegt hij. ‘Het is dwaasheid om na 44 jaar ineens een kadaver te gaan verplaatsen. Het is allemaal politiek. Pedro Sánchez probeert hier stemmen mee te trekken van links, want bij rechts is hier niet veel waardering voor. In Spanje hebben we een gezegde: hoe meer een drol beweegt, hoe meer hij stinkt.’ Vergelijkt hij Franco nu met een drol? Geschrokken: ‘Nee! Na de Burgeroorlog, waarin broeders elkaar afslachtten, was Franco het minst slechte wat Spanje kon overkomen.’

Toch is Mingorrubio niet louter franquistisch. Sommige huisjes werden verkocht, er woont nu een generatie die de Franco-tijd niet meemaakte. Javier (49) en Araceli (43) – hun achternamen willen ze niet zeggen, want ze willen geen ruzie met de buren – staan te blauwbekken bij de speeltuin, terwijl hun zoontjes in het zand spelen. Zij zijn er niet op tegen dat Franco wordt weggehaald uit de Vallei van de Gevallenen. ‘Uiteindelijk is de basiliek daar een toeristische attractie. Wat moeten buitenlanders denken als ze Franco daar ineens zien liggen, bij het altaar?’, zegt Araceli. En Javier vult aan: ‘Hoeveel stuwmeren of wegen Franco ook heeft aangelegd, dat weegt niet op tegen het feit dat hij met harde hand zijn wil oplegde aan Spanje.’

Daarom is het beter om Franco naar de ‘discrete’ begraafplaats van El Pardo is gebracht, vinden ze. ‘We hopen alleen dat het hier net zo rustig blijft als altijd. Aan extreem-rechtse demonstraties hebben we hier geen behoefte.’

Het is een wens die donderdag niet in vervulling gaat. Het speeltuintje wordt ingenomen door enkele honderden franquisten die hun rechterarm hieven en net als de familie van de dictator roepen: ‘Viva Franco!’

Die kreet klinkt weinig overtuigend, op de dag dat de overblijfselen van Franco verder worden weggestopt dan ooit. ‘Het Spanje van nu is het tegenovergestelde van een franquistisch regime’, benadrukt premier Sánchez nog eens, zodra Franco uit het zicht is verdwenen. ‘Waar ooit onderdrukking en dictatuur was, is nu vrijheid en democratie.’

En de Vallei? Sánchez: ‘Als die over een paar dagen de poorten opent, zullen bezoekers een andere plek vinden: vanaf vandaag behoort de vallei toe aan de slachtoffers.’ Met nog tweeënhalve week te gaan tot de verkiezingen heeft Sánchez een belangrijke politieke belofte ingelost.

Een deel van de Spaanse bevolking is tegen de verplaatsing van hun held. Beeld BSR Agency
Een deel van de Spaanse bevolking is tegen de verplaatsing van hun held.Beeld BSR Agency

.

Lees verder

Vallei van de Gevallenen
Spanje-correspondent Maartje Bakker interviewde voormalig dwangarbeider Nicolás Sánchez-Albornoz (92). Hij is een van de laatsten die kan navertellen hoe het monument waarin Franco nu nog begraven ligt, in de jaren veertig en vijftig werd gebouwd. ‘Laat Franco’s graf maar instorten’, zei hij.

Het monument van Franco
De bezoekersaantallen bij Franco’s graf namen toe toen bekend werd dat de Spaanse regering van plan was zijn stoffelijke resten te verplaatsen. Correspondent Maartje Bakker ging kijken.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden