Analyse

Spanje puzzelt op coalitie

De Spaanse kiezer dwingt de politiek voor het eerst tot coalitievorming - en het is meteen een redelijk onmogelijke opdracht. Wat zijn de opties?

Minister president van Spanje Mariano Rajoy brengt zijn stem uit. Beeld AFP

Spanje is in de greep van onzekerheid en instabiliteit over de vorming van zijn nieuwe regering na het sterk versplinterde resultaat van de verkiezingen die zondag werden gehouden. Mariano Rajoy, wiens conservatieve partij ondanks zwaar verlies als grootste uit de bus kwam, verklaarde zondagnacht vanaf het balkon van zijn partijkantoor in Madrid dat hij een 'stabiele regering' wil gaan vormen. De kans is klein dat de scheidende premier deze belofte vlot kan waarmaken. Eerder lijkt maandenlange politieke onzekerheid in aantocht, waarbij nieuwe verkiezingen niet zijn uit te sluiten.

Commentaar
Lees hier het commentaar van Arnout Brouwers: 'Opstandige Spaanse kiezers hebben gesproken'.

Aandelen

Die onzekerheid vertaalde zich maandag onmiddellijk in dalende aandelenkoersen en een stijgende staatsrente. De financiële markten vrezen dat de instabiliteit het fragiele herstel van de economie in Spanje bedreigt. Vooral het ontbreken van zicht op een meerderheidsregering tussen de conservatieven en de centrum-liberale Ciudadanos-partij gold als een teleurstelling.

Duidelijk was dat de Spaanse kiezers een eind hebben gemaakt aan het tweepartijenstelsel van conservatieven en socialisten die beurtelings het land kunnen regeren. Met de sterk opgekomen straatprotestpartij Podemos - door velen gezien als de grootste winnaar - en de centrum-liberale Ciudadanos dwingt het electoraat voor het eerst in Spanjes democratische geschiedenis de partijen tot consensus en coalities te komen.

De uitslag is ook een duidelijke afrekening met het regeren per decreet dat de conservatieve partij zich met haar absolute meerderheid de afgelopen vier jaar kon permitteren. De PP schreef het verlies van eenderde van de zetels aanvankelijk toe aan haar impopulaire bezuinigingspolitiek. Maar na een voor hem uiterst ongemakkelijk verlopen bijeenkomst van het partijbestuur, waar oud-premier Aznar opriep tot 'diepgaande reflectie' in de partij, gaf Rajoy in een korte persconferentie toe dat de corruptie grote schade heeft aangericht.

De uitslag en de 'rode lijnen' die de belangrijkste vier partijen hebben getrokken vormen nu een zo ingewikkelde puzzel dat Spanje er maandag niet uitkwam welke regering enige kans maakt. Het is zelfs mogelijk dat Mariano Rajoy alsnog het veld moet ruimen wil zijn partij kans maken een regering te leiden. Dat is nieuw en onbekend terrein in een land waar tot dusver de leider van de grootste partij altijd staat in staat bleek om voldoende steun bijeen te krijgen.

Vanaf 13 januari, wanneer de nieuwe parlementsleden worden ingezworen, gaat de klok tikken. De Spaanse koning zal Rajoy als aanvoerder van de grootse partij benoemen om een regering te vormen. Vijf mogelijke combinaties doen de ronde, alle met haken en ogen.

1. Een 'nationale coalitie' van de conservatieve PP en de socialistische PSOE

De enige coalitie met een absolute meerderheid is tevens de minst waarschijnlijke. De socialistische leider Pedro Sánchez beschuldigde Rajoy tijdens het verkiezingsdebat ervan geen 'decente' politicus te zijn omdat hij was blijven zitten ondanks alle corruptieschandalen. De oren van Rajoy kleurden rood van woede. Niet alleen persoonlijk kunnen beide politici sindsdien niet meer door een deur. De socialisten hebben verklaard dat hun kiezers duidelijk willen dat Rajoy opstapt. Een nationale coalitie is bovendien bijzonder impopulair onder de Spaanse kiezers.

2. Een coalitie tussen de PP en Ciudadanos

De combinatie waar de financiële markt op rekende kreeg geen absolute meerderheid. Een minderheidscoalitie zou kunnen, maar kent opnieuw het probleem-Rajoy: Ciudadanos-leider Albert Rivera heeft zijn kiezers beloofd vanwege de corruptieaffaires nooit in een regering onder diens premierschap plaats te nemen. De kans dat de conservatieve partij zijn leider offert is vrijwel uitgesloten. En voor Ciudadanos betekent een dergelijke regering dat de partij zich niet langer kan profileren als alternatief in het centrum. Strategische afrader.

3. Een minderheidskabinet van de conservatieven

Daarbij moeten zowel de socialisten als Ciudadanos niet tegen deze regering stemmen. Probleem, want zie nationale coalitie: socialisten stemmen tegen Rajoy. Zelfs al zouden ze van gedachte veranderen, dan staat dit minderheidskabinet ver van de stabiele regering die Rajoy wenst. De eerste de beste politieke hobbel wordt fataal.

4. Groot (links) pact

Bij wijze van uitzondering kijkt Spanje hier naar de westerburen. In Portugal werd de conservatieve partij na de recente verkiezingen als de grootste partij aan de kant geschoven door een meerderheidsregering van socialisten, de Portugese variant van Podemos en de communisten. Maar in Spanje is een meerderheid van socialisten, Podemos en Ciudadanos onmogelijk, omdat de laatste heeft gezworen geen pact met Podemos te sluiten.

5. Een coalitie van socialisten, Podemos en linkse en nationalistische partijtjes

Afgezien van inherent geruzie, is dat voor de socialisten geen aantrekkelijk vooruitzicht, omdat Podemos-leider Pablo Iglesias hierin de agenda gaat bepalen. Iglesias presenteerde zich al direct na de uitslag als de enige leider die Spanje bij elkaar kan houden als staat met verschillende nationaliteiten. Waarbij de socialisten de Catalanen wel hun referendum over afscheiding moeten gunnen, anders valt er niet te praten. Daarmee zet hij een toon die de socialisten niet bevalt.

Beeld De Volkskrant
Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden