Spanje is bezaaid met massagraven

Op 16 oktober 1936, drie maanden na het begin van de Spaanse burgeroorlog, werden vijftien republikeinse mannen uit hun cellen in het stadhuis van Villafranca gehaald en in een vrachtwagen geladen, 'voor een ritje'....

Een van de gevangenen wist te ontkomen aan de executie en kon vertellen wat er gebeurd was. Maar angst verhinderde dat tijdens de burgeroorlog en de veertig jaar lange Franco-dictatuur die kennis aan de grote klok werd gehangen. Maar ook na het herstel van de democratie in 1975 durfde niemand openlijk om opheldering te vragen.

Totdat twee jaar geleden de journalist Emilio Silva een fanatieke speurtocht begon naar de resten van zijn grootvader, een van de slachtoffers. Hij kwam terecht in het dorp Priaranza del Bierzo, in de provincie León, waar een stokoude inwoner hem de weg wees: naar het renpad, de plaats waar de kinderen generaties lang zo hard mogelijk langs renden omdat het er niet pluis was. Een groep door Silva aangetrokken archeologen groef hier in oktober 2000 veertien skeletten op, waarvan alle schedels kogelgaten toonden.

Het initiatief van Silva, een kleinzoon op zoek naar zijn grootvader, is uitgegroeid tot een nationale zaak in Spanje en zelfs op de burelen van de Verenigde Naties beland. De Vereniging voor het Herwinnen van het Historische Geheugen (ARMH) probeert de 66 jaar verborgen gebleven zwarte plekken van het Spaanse verleden te traceren en heeft de internationale organisatie verzocht de regering van Spanje te dwingen haar te helpen.

Ze heten de desparecidos van Franco: 30 duizend mensen die het militaire regime tijdens en na de burgeroorlog spoorloos heeft laten verdwijnen. Allemaal Republikeinen, want de slachtoffers van executies aan de kant van de 'nationalen', die eveneens in de tienduizenden liepen, zijn na de burgeroorlog opgegraven en met staatseer herbegraven.

Het Spaanse landschap is bezaaid met massagraven. Alleen al in de streek rond El Bielzo wemelt het van de clandestiene graven, zoveel dat ze er in het dorp een uitdrukking voor hebben: hier liggen meer doden buiten dan op de begraafplaats.

De ARMH heeft getuigenissen van familieleden verzameld en oefent vergeefs druk uit op de regering, die net als alle regeringen sinds de dood van Franco in 1975 weigert achterom te kijken.

Ondanks de problemen van de diepgewortelde haat en de hoge leeftijd van de getuigen heeft de organisatie tot dusver de resten van 34 personen opgegraven, 80 massagraven alleen al in de provincie León gelokaliseerd en 1500 overlijdensactes geregistreerd met als doodsoorzaak 'gedood in de strijd tegen het marxisme' .

Begin deze week presenteerde de organisatie een verzoek om bijstand bij de werkgroep desaparecidos van de Verenigde Naties, met een beroep op een VN-verklaring uit 1992 die staten dwingt te helpen bij het zoeken naar om politieke reden verdwenen personen. In Spanje gaat het om 30 duizend mensen en het verzoek geeft een aantal voorbeelden van massa-verdwijningen: 3500 in Mérida, 1600 in Oviedo, 2000 in Gijon, 2500 in Sevilla, 1005 in Teruel.

Na de dood van Franco bleven de Spanjaarden ondergedompeld in de 'zee van rouw' een frase van de dichter Federico García Lorca, de beroemdste van de desaparecidos. Geen enkele regering wilde het verleden oprakelen, maar het initiatief van Silva heeft aangetoond dat het niet vergeten kan worden.

Al meer dan duizend nabestaanden hebben zich gemeld bij zijn organisatie. 'Wij willen geen revanche, maar gerechtigheid', zegt Silva, 'Je kunt geen democratie bouwen op de fantasmen uit het verleden.'

De organisatie wil een grootscheepse aanpak van de zaak, die bovendien spoedeisend is. De meeste overlevenden, degenen die de informatie hebben, zijn ver in de tachtig. Bovendien is haast geboden om die oude mensen de kans te gunnen hun meer dan zestig jaar geleden door de fascisten vermoorde vader of broer alsnog een fatsoenlijke begrafenis te geven.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden