Column

Spagaat PvdA tussen oud-links en vooruitstrevend was haar kracht en bestaansrecht

Lodewijk Asscher, lijsttrekker PvdA Beeld ANP

Wij komen terug, zei Lodewijk Asscher woensdag met dichtgeschroefde keel. Behalve zijn partijgenoten had iedereen met hem te doen. Maar ja, niet op gestemd natuurlijk. Ik ook niet, moet ik bekennen. Er is geen enkele gemeente meer waar de PvdA de grootste is. Ongelooflijk en tragisch. De onderklasse was allang vertrokken, naar SP en PVV. De vrolijke middenklasse stemt GroenLinks of D66. De allochtonen hebben hun toevlucht gezocht bij Denk. Alleen de bezoldigden waren over en die zijn nu hun baan kwijt.

Ongelooflijk, ja. Maar ook de mokerslag die je wist dat zou komen. In 2010 schreef Femke Halsema een ingezonden stuk voor de Volkskrant: de PvdA moest kiezen wat ze wilde zijn. Oud-links met de SP of vooruitstrevend met GroenLinks. Dat dilemma heeft de partij nooit opgelost. Wouter Bos zei ooit dat PVV'ers 'onze mensen' zijn. Daarna kwam Job Cohen, die wel wat wilde met de SP, wat zijn einde inluidde. Diederik Samsom wilde liefst opgaan in GroenLinks met zijn klimaatwet, die opvolger Asscher weer nauwelijks interesseerde. Geen spagaat maar een hele balletschool vol spagaten, was de plastische karakterisering van partijdenker René Cuperus jaren geleden al bij Buitenhof.

De tragiek is dat de spreidstand van de PvdA tegelijk haar kracht en bestaansrecht was. Na de SP-flirt van Cohen schreef toenmalig Kamerlid Frans Timmermans een brief aan de partijtop, waarin hij de essentie van de sociaaldemocratie glashelder uitlegde. Die is dat de mensen onderop de mogelijkheid van sociale stijging krijgen, in ruil voor het 'comfort' van een veilig bestaan voor de middengroepen. Die 'kameleontische kern' (J.A.A. van Doorn) had een ingebouwde instabiliteit.

In de praktijk betekende solidariteit met de 'kwetsbaren' dat de PvdA steeds te lang vasthield aan verworven rechten van de verzorgingsstaat. Waarna de partij het roer radicaal omgooide en enorme klappen kreeg. Dat overkwam Wim Kok bij de WAO-crisis in 1994, die hem vrijwel de kop kostte. Net zo ging het recentelijk bij de miljarden verslindende AWBZ, door de PvdA met hand en tand verdedigd. Vervolgens zette de partij er in samenspraak met de VVD zodanig het mes in, dat er uiteindelijk met Hugo Borst krokodillentranen moesten worden gehuild. Weinig geloofwaardig. Desondanks betekende de spreidstand óók dat de PvdA al die tijd de partij was van het algemeen belang, waarin hoog en laag, oud en jong, autochtoon en allochtoon bij elkaar bleven, de partij ook van het 'contract' tussen staat en samenleving.

Job Cohen, voormalig PvdA-fractievoorzitter Beeld ANP

Liberale weg

Dat is nu kapot. Inderdaad is het oneerlijk dat de VVD zoveel minder klappen kreeg. Niet verwonderlijk tegelijk. De liberalen willen vooral de staat op afstand houden. Daar heeft de sociaaldemocratie zich in de jaren negentig ook toe bekeerd, met de derde weg van Blair, Clinton en Kok. Het paste bij een tijdsgewricht waarin de geëmancipeerde burger zich niet langer door de staat liet koeioneren. Frits Bolkestein zei een paar jaar geleden dat heel Nederland een beetje VVD-blauw was geworden: niemand laat zich nog wat wijsmaken.

Dat de sociaaldemocratie de liberale weg koos, betekende wel dat er voor links weinig overbleef. De ouderwetse tegenstelling op de economische as viel weg, waarvoor in de plaats de verticale identiteits-as kwam. Open grenzen, vluchtelingen en genders. Op dit thema roerden zich de getuigenispartijen, zeker in Nederland met zijn gereformeerde beginselvastheid. Ook de PvdA ging op zoek naar nieuwe kwetsbare groepen. En ook hier was de partij instabiel en veel te laks in het stellen van grenzen, net als bij de verzorgingsstaat. Echt een slechte zaak was dat de Erdoganvrienden van Denk aan de PvdA-borst zijn ontsproten. En als er dan werd gecorrigeerd, was het wild en ongecontroleerd - 'je moet Marokkanen vernederen'. Vervolgens kreeg de partij de goegemeente over zich heen.

Identiteitspolitiek

In Amerika zijn de Democraten het verlies van Hillary Clinton aan het verwerken. De partij had de oude machtsbasis verruild voor identiteitspolitiek. De progressieve historicus Mark Lilla schreef er onlangs een vernietigende kritiek op. We hebben nu een generatie progressieven die is gefixeerd op identiteit en geen idee meer heeft van het algemeen belang, schreef hij. Identiteitspolitiek loopt altijd uit op concurrentie tussen echte en vermeende achtergestelde groepen, van rolstoelers tot lgbt'ers.

De discriminatie van de een wordt het misdrijf van de ander, meestal de imaginaire boze witte man. De identiteitskoorts leidt tot een breuk in het 'contract' met de middengroepen, zoals Timmermans het noemde in zijn brief. Want ook de PvdA raakte ermee besmet. Onze PvdA-minister van Onderwijs probeerde plechtig het eerste genderneutrale toilet aan de universiteit. Heel belangrijk, maar welk promillage van de bevolking is bij dit probleem betrokken? Nationale politiek gaat in normale tijden, aldus Mark Lilla, niet over 'verschil' maar over gemeenschappelijkheid.

Daarvoor stond in goede tijden de PvdA. Nu door iedereen onbemind, te links voor rechts en te rechts voor links. Dat geldt voor zowel de economische als de culturele as. Partijen komen en gaan. Dit verlies is groter en wezenlijker. Zonder twijfel komt er weer een tijd van soul searching aan. Vandaag zullen bij de partijraad naar verwachting de eerste messen in ruggen worden geplant. Maar daarmee komt het algemeen belang niet terug.

Diederik Samson, voormalig lid van de Tweede Kamer namens de PvdA Beeld Martijn Beekman
Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden