Spaarders en kopers hebben ook gevoel

Economische beslissingen, zoals kopen of investeren, zijn niet alleen het resultaat van verstandelijke keuzes. Emoties kunnen er zelfs toe leiden dat optimisten hun geld vernietigen....

Emoties spelen een veel grotere rol bij het treffen van economische beslissingen dan economen denken. Dr. Ronald Bosman concludeert dat in zijn proefschrift Emotions and Economic Behavior: An Experimental Investigation, waarop hij woensdag aan de Universiteit van Amsterdam is gepromoveerd.

Economische beslissingen over kopen, verkopen, sparen, investeren, verzekeren, etcetera, zijn volgens de gangbare economische wetenschap gebaseerd op rationele overwegingen. Mensen verzamelen informatie, wegen de voor- en nadelen van elke beslissing en nemen ten slotte een besluit dat het meeste voordeel oplevert, aldus die theorieën en modellen.

Maar volgens Bosman klopt dat in veel gevallen niet. De econoom liet een groep van tachtig studenten een aantal spellen spelen, waarbij economische handelingen als belastingheffing, investeren en bieden op veilingen werden gesimuleerd. De deelnemers moesten tijdens het spel rapport uitbrengen over de emoties die ze ervoeren. Er bleek een duidelijke relatie te bestaan tussen bepaalde emoties en beslissingen, aldus Bosman.

Dat werd bijvoorbeeld duidelijk uit het power-to-take spel. Hierbij krijgen twee spelers ieder eenzelfde geldbedrag. Speler 1 mag vervolgens geld claimen van speler 2, vergelijkbaar met een belastingheffing. Speler 2 kan dat geld geven, maar hij mag ook beslissen (een deel van) zijn of haar eigen geld te vernietigen.

De uitkomst van het spel bleek te variëren met de emoties van de spelers, zegt Bosman. Hoe hoger de claim, hoe hoger de intensiteit van emoties als boosheid of minachtig voor speler 2. De beslissing van speler 2 om al zijn geld te vernietigen, hing eveneens samen met de intensiteit van zijn negatieve gevoelens. Vooral optimisten, die vaak een te lage claim verwachtten, bleken al hun geld te vernietigen. Uit verontwaardiging, vermoedt Bosman.

Betekent dit dat economische beslissingen helemaal niet rationeel zijn, maar irrationeel, en dus onvoorspelbaar? Bosman vindt van niet. 'Wat ik beweer is dat emoties duidelijke effecten hebben op economische beslissingen. Daar zou meer onderzoek naar gedaan moeten worden. De samenhang zou dan beter in modellen gevat kunnen worden.'

De invloed van gevoelens op de economie is nog maar weinig onderzocht, zegt Bosman. Vreemd genoeg hadden de allereerste economen uit de achttiende eeuw, zoals Adam Smith en Jeremy Bentham, daar wel degelijk oog voor. 'Ze dachten dat emoties grote gevolgen konden hebben.'

Pas later zijn emoties uit de economische theorie verdwenen. Het centrale begrip 'nut', dat eerst was verbonden met gevoelens als pijn en plezier, 'werd steeds strenger gebruikt voor de voor- en nadelen van keuzes, en niet meer voor de beleving daarvan', aldus Bosman.

Toch merkt hij de laatste tijd een opleving. 'Je ziet de belangstelling toenemen voor de relatie tussen psychologie en economie. Er verschijnen ook goede artikelen in goede internationale tijdschriften. Er zijn nu op de hele wereld hooguit zo'n vijf experimentatoren die emoties en economische beslissingen bestuderen. Ik denk dat dat over tien jaar een veelvoud is.'

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.