INTERVIEW

Spaanse 'superrechter' strijdt tegen corruptie

Nieuwe generatie wil einde aan erfenis dictatuur

Mede dankzij rechter Baltasar Garzón maakt Spanje serieus werk van corruptie. Er lopen 150 zaken. Garzón, die is geschorst, praat gedreven over de erfenis van de dictatuur.

De Spaanse rechter Baltasar Garzón. Beeld Joan Tomas / Getty Images

Weinigen hebben zo veel bijgedragen aan de strijd tegen corruptie in Spanje als Baltasar Garzón (59), maar nu de ene na de andere verdachte wordt voorgeleid, moet hij toekijken vanaf de zijlijn. Spanjes 'superrechter' bij de Nationale Rechtbank nummer 5 in Madrid is geschorst.

We ontmoeten Baltasar Garzón in een restaurant in Sevilla, de stad waar hij opgroeide en waar zijn moeder woont. De vroegere rechter heeft zijn witte kuif als vanouds strak naar achter gekamd, het afgetrainde lichaam van weleer kent iets van een buikje. Maar hij praat gedreven over de erfenis van straffeloosheid in Spanje en de cultuur van corruptie. En over hoe hij werd uitgeschakeld toen hij de regerende partij van premier Rajoy te dicht op haar huid kwam.

Want dat is volgens hem wat er gebeurd is. 'Deze regering heeft de lopende onderzoeken alleen maar proberen tegen te houden door zich van lastige rechters te ontdoen', zegt hij. En bij hem zijn ze erin geslaagd. Maar wat niet is gelukt: het stoppen van de corruptiezaken.

De Spaanse regering krijgt de rekening gepresenteerd van decennia aan vriendendiensten en cliëntelisme, aldus Garzón.

Het is een klein wonder, want in Spanje hebben velen er belang bij om de beerput gesloten te houden. En daarbij laat de rechterlijke macht zich regelmatig willig voor het karretje spannen. 'Er is geen sprake van politieke wil om corruptie aan te pakken als je eigen positie op het spel staat', sombert Garzón. 'Daarbij komt dat het hele systeem van benoemingen op hoge posten bij de rechterlijke macht een direct gevolg is van de politieke belangen. Als Pietje de regeerder in het verdachtenbankje terecht dreigt te komen en drie van de vijf rechters hebben nog een rekening bij hem open staan dan heb je een probleem.'

Zijn conclusie: 'Er is geen onafhankelijke rechterlijke macht.'

Hyperactieve bestrijder van terreur en corruptie

Al vanaf de jaren tachtig maakte Baltasar Garzón naam als de hyperactieve bestrijder van de georganiseerde misdaad, corruptie en terreur. Garzón was de motor achter baanbrekende acties tegen de Baskische terreurbeweging ETA, de strijd tegen de grote Spaanse narco-bendes en de misdaden gepleegd onder de vroegere Franco-dictatuur. Internationaal verwierf hij faam door de voormalige Chileense dictator Pinochet in Londen te laten arresteren.

Geschorst

Mede dankzij Garzón begon Spanje ernst te maken met de talloze corruptiezaken die zich diep ingevreten hebben in het politieke bestuur, de overheid, het bedrijfsleven, het koningshuis en vrijwel alle instituten van de samenleving. Er lopen inmiddels zo'n 150 corruptiezaken met rond de tweeduizend verdachten.

2015 dreigt het jaar van de afrekening te worden voor de conservatieve regering van premier Rajoy. Met lokale verkiezingen in mei en de landelijke in december of begin volgend jaar dreigt de regeringspartij - betrokken bij de grootste corruptiezaken - op een grote nederlaag af te stevenen. De nieuwe protestpartij Podemos heeft met corruptie als een van haar hoofdthema's gezorgd voor een politieke aardverschuiving.

Intussen is Baltasar Garzón als rechter zelf veroordeeld op een manier die niet zou misstaan in de plot van een politieke thriller. In mei 2010 werd Spanjes 'superrechter' geschorst, gevolgd door het besluit om hem gedurende elf jaar uit de rechtbank te verbannen.

Die veroordeling vond plaats omdat Garzón volgens zijn collega-rechters op een illegale manier gesprekken had laten afluisteren tussen verdachten en hun advocaten. Mensenrechtenorganisaties en internationale commentaren veroordeelden zijn straf als 'een politieke beslissing'. Het afluisteren vond immers plaats in de zogeheten 'Gürtel-zaak', waarbij Garzón het onderzoek leidde.

Gürtel groeide uit tot de moeder aller corruptiezaken rond de leiding van de regerende Partido Popular onder de voormalige premier José María Aznar en zijn opvolger Mariano Rajoy.

Belangrijkste onderzoeken

Malaya
Illegaal onroerend goed in Marbella.
2.600 miljoen euro.

Bijscholing
Oplichting met subsidies voor bijscholingen.
1.800 miljoen euro.

Pujol
Zwart geld van de ex-president van de Catalaanse regioregering Jordi Pujol en zijn familie.
1.800 miljoen euro.

Ere
1.217 miljoen euro aan subsidies voor ontslagregelingen. Socialistische politici verdacht.
Fraudebedrag nog onbekend.

Gürtel
Fraude met overheidsgeld en partijfinanciering door een netwerk rond de Partido Popular.
200 miljoen euro.

Bárcenas
Zwarte boekhouding door de ex-penningmeester Luis Bárcenas van de Partido Popular.
50 miljoen euro.

Noos
Fake-opdrachten van de overheid aan Iñaki Uradangarin, echtgenoot van prinses Cristina.
16 miljoen euro.

(Bedragen zijn schattingen)

U moet dan toch een tevreden man zijn nu de Gürtel-zaak in de rechtbank komt.

'Die zaak staat stevig op de rails! Vanaf het begin. En ondanks alles wat er met mij gebeurd is, blijft dat zo. Ze hebben mij kapot willen maken, daar bestaat geen enkele twijfel over. Maar in tegenstelling tot wat met veel vergelijkbare zaken is gebeurd, is de formele procesgang intact gebleven. De regering heeft zich op de zaak verkeken. In het begin zei de premier 'Kop op Luis, maak je geen zorgen' (Rajoy in een sms aan zijn verdachte penningmeester) en het eindigde met 'We weten niets van deze man'.'

Premier Rajoy liet op televisie kribbig weten nooit ook maar iets te hebben afgeweten van de zwarte partijkas, maar zijn partij krijgt het zwaar te verduren. De Partido Popular kende vijftien jaar lang een zwarte boekhouding, concludeert het onderzoek. En de minister van gezondheidszorg moest al opstappen wegens haar betrokkenheid in de in de Gürtel-zaak.

Vorige maand werd een recordstraf van 125 jaar en 15,5 miljoen euro geëist tegen hoofdverdachte Francisco Correa. Luis Bárcenas, de voormalige penningmeester van de regeringspartij en tot voor kort goede vriend en naaste medewerker van de premier, hoorde een straf van 42 jaar en 52 miljoen euro tegen zich eisen.

Premier Rajoy ontkende aanvankelijk te hebben afgeweten van de zwarte partijkas van zijn partij. De Partido Popular kende vijftien jaar lang een zwarte boekhouding. Beeld epa

Het lijkt erop dat de jonge rechter Pablo Ruz die de Gürtel-zaak van u overnam op zijn beurt binnenkort zal worden vervangen. Dat zou opnieuw ernstige vertraging veroorzaken.

'Toen hij werd benoemd, dachten ze van Pablo Ruz dat hij een gedwee, volgzaam type was. Conservatief bovendien. Maar hij bleek een professionele rechter te zijn die zijn werk goed deed, ongeacht zijn politieke opvattingen. Vanaf dat moment was hij natuurlijk verdacht en kreeg hij te maken met allerlei verborgen tegenwerkingen. Het middel om hem nu onder druk te zetten is de tijd. Dit voorjaar zit zijn termijn erop, dan wordt hij vervangen door een andere rechter en mag hij hooguit als hulprechter optreden. Dat werkt natuurlijk niet. Het zaakje ruikt niet fris. Alles lijkt er op gericht om de zaak-Gürtel niet tijdens het verkiezingsjaar in de rechtbank te laten komen.'

En uw eigen verbanning uit de rechterlijke macht. U wilt geen pardon vragen, waarom niet?

'Omdat ik onschuldig ben. Het recht is hier gemanipuleerd. Het hooggerechtshof noch de nationale rechtbank heeft kunnen waarmaken dat er sprake was van een overtreding bij het afluisteren. Als er in zo'n zaak aanwijzingen zijn dat in een gesprek tussen een klant en zijn advocaat data worden uitgewisseld die leiden tot voortzetting van het delict van het witwassen van geld - zoals hier gebleken is - dan is het toegestaan. Ik hoef me nergens schuldig over te voelen. Ik hoop gelijk te krijgen in het beroep bij het Europees Hof voor de Rechten van de Mens.'

Eerder deed Garzón zelf een poging tot een politieke loopbaan. In 1993 werd hij door de toenmalige premier Felipe González als onafhankelijke kandidaat op de lijst voor de socialisten gezet. Hij werd staatssecretaris en leidde het nationale plan tegen drugs, maar vertrok al binnen een jaar met stampij uit het kabinet. Kwade tongen beweerden dat hij zich gepasseerd voelde voor een ministerpost. Garzón waarschuwde nadrukkelijk voor de corruptie die volgens hem het politieke systeem in Spanje ernstig bedreigde. Hij voelde zich misbruikt door de socialisten, die weigerden een parlementair onderzoek te starten naar illegale partijfinanciering.

Als elders in Europa een politicus wordt betrapt of er is alleen al een vermoeden, dan zijn er onmiddellijk politieke consequenties. In Spanje is dat niet het geval.

'Nee, dat klopt. Maar jullie hebben dan ook niet bijna veertig jaar dictatuur gehad. Na de dood van Franco was er een algemene amnestiewet. De slachtoffers van de dictatuur stonden met lege handen. Franco overleed, maar met franquismo werd niet afgerekend. Dat veroorzaakte een cultuur van straffeloosheid in Spanje die door de rechtse en de linkse regeringen in stand werd gehouden en waar we nog steeds mee worstelen.

'In de transitie naar democratie kwam er geen zuivering van de politieke machthebbers tijdens de dictatuur, niet in de economische macht noch in de rechterlijke macht. Het leger werd pas gezuiverd na de mislukte staatsgreep van 1981. Geen van de rechters die hun eed hadden gezworen op de principes van de dictatuur werd gedwongen zich opnieuw te laten beëdigen onder de nieuwe grondwet.

'Niemand had het over de corruptie. Als je medeburgers wegkomen met veertig jaar aan misdaden tijdens de dictatuur, wat zou jij je dan nog druk maken om corruptie? Het gevoel was: alles is toegestaan. En het was zo slecht nog niet als je corrupt was. Je was hooguit stom als je je liet betrappen. Pas de laatste jaren begint er een kentering in te komen met een algemeen bewustzijn dat dit niet zo kan doorgaan.'

Het lijkt erop dat een nieuwe generatie Spanjaarden haar buik vol heeft van de corruptie.

'Spanjaarden kunnen veel verdragen, ze zijn stoïcijns op hun manier. Maar als de bom barst, is het ook goed mis. Een groot deel van het electoraat pikt het niet langer. Er is een nieuwe generatie gekomen van jongeren die er duidelijk anders over denken. De corruptie staat bovenaan op de lijst van problemen van de gewone Spanjaard. De crisis speelt mee natuurlijk. Bankbestuurders blijken met 'zwarte creditkaarten' bij de Caja Madrid hun zakken te hebben gevuld, terwijl duizenden kleine beleggers in die bank gedupeerd zijn door hun wanbestuur en oplichterij. De sociale netwerken en nieuwe communicatiemiddelen hebben er ook aan bijgedragen. En er zijn voorbeeldige acties van rechters en officieren van justitie die optreden. Alles draagt eraan bij dat het politieke model dat we van de transitie hebben geërfd niet langer overtuigt.'

Premier Rajoy verdedigt zich met de speciale wet die de regering heeft aangenomen in de strijd tegen corruptie.

'De regering is als een bokser die groggy in de hoek van de ring gedreven is en zich uit een gevoel van professionaliteit blijft verdedigen. Politici uit de regeringspartij staan centraal in het Gürtel-onderzoek. En dan willen ze nu een lesje gaan geven in morele regels.

'Na drie jaar regeren komt de minister-president plotseling met negentig maatregelen tegen corruptie. Het is weinig geloofwaardig. Er is een diepe twijfel over de ethiek van de politieke praktijk. Wie iets meer pakt of iets minder, of je tegen de lamp loopt of niet: het hangt er helemaal vanaf wie aan de macht is en de publieke diensten beheert.'

Het lijkt erop dat de nieuwe politieke partij Podemos net als in Griekenland Syriza een radicaal eind maakt aan de traditionele partijverdeling in Spanje. Corruptie is een van de thema's. Ben u betrokken bij Podemos?

'Nee, ik heb andere prioriteiten. Ik ben mijn advocatenpraktijk aan het opzetten (SA Garzón is een van de verdedigers van Julian Assange), ik ben voorzitter van de internationale stichting die zich inzet voor mensenrechten en internationale justitie, met zaken in Spanje, Argentinië, Mexico en Colombia. En ik ben een boek aan het schrijven over de geschiedenis van corruptie in Spanje. Ik heb daar materiaal genoeg voor.'

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.