Spaanse politici delen geen macht

De Spaanse koning ontvangt vandaag voor de laatste keer de leiders van de politieke partijen. Naar verwachting zal hij concluderen: formatie mislukt, nieuwe verkiezingen. Waarom lukt het niet een coalitie te vormen?

Een papieren beeld van Podemos-leider Iglesias (midden) met oud-premier Rajoy (linksboven), PSOE-leider Sanchez (rechtsboven) en andere politici. Het werkstuk was voor het Fallas-festival in Valencia en werd op 19 maart in brand gestoken. Beeld AFP

'Alsjeblieft, vermoei de kiezer niet en geef niet te veel geld uit.' Die raad gaf de Spaanse koning Felipe VI maandag aan de partijleiders die hem bezochten. Zoiets als een Geheim van Noordeinde bestaat er niet in Spanje.

Nieuwe verkiezingen lijken onvermijdelijk, ook al voelen de Spaanse kiezers én het staatshoofd daar niet voor. 'Ik heb gezien dat hij vastbesloten is tot de laatste minuut te speuren naar mogelijkheden om verkiezingen te vermijden' onthulde een andere politicus.

Nieuwe stembusgang

Maar als er op 3 mei, ruim vier maanden na de verkiezingen, nog steeds geen kabinet zit, volgt toch echt een nieuwe stembusgang.

Waarom is het in Spanje zo moeilijk een coalitie te sluiten? 'De twee grote politieke partijen kijken niet verder dan hun neus lang is', verklaart Josep Maria Reniu, hoofd van het Observatorium voor Coalitiebesturen in Spanje, een onderdeel van de Universiteit van Barcelona. 'Ze hopen dat ze bij volgende verkiezingen weer de absolute meerderheid halen. De macht delen, dat willen ze niet. Ze willen terug naar het tweepartijenstelsel.'

Het Spaanse kiesstelsel werd expres zo ontworpen dat een van de twee grote partijen, de PP en de PSOE, gemakkelijk een meerderheid kan halen. Dat zou het land na de dictatuur stabiliteit brengen. En stabiel was het, tot 2015. Op 20 december brachten twee nieuwkomers, Podemos en Ciudadanos, de gevestigde politiek aan het wankelen. Dat vergt een omschakeling in het denken over de macht - en het valt niet mee die te maken.

Partijleiders die zich als presidenten gedragen

'Het tweepartijenstelsel is kapot', analyseert Reniu. 'Maar de dynamiek van het tweepartijenstelsel is er nog. Links en rechts staan loodrecht op elkaar. En de partijleiders gedragen zich als presidenten. Tijdens de regering van premier Rajoy (PP) speelden de andere partijen totaal geen rol. Dat maakt dat niemand nu graag met de PP aan tafel wil.'

Er zijn grofweg twee mogelijkheden om een coalitie te vormen. Verkiezingswinnaar PP pleit voor een grote coalitie met in elk geval de sociaal-democratische aartsrivaal PSOE erbij. Maar de PSOE laat zich liever niet zien met de conservatieve PP - ze voerde juist campagne voor verandering. Bovendien kleven aan Rajoy de corruptieschandalen in zijn partij. Andersom heeft Rajoy zich nauwelijks ingespannen werkelijk een coalitie te sluiten. Een herhaling van de verkiezingen kan voor hem goed uitpakken: zijn electoraat is trouw, waar de aanhang van andere partijen dreigt thuis te blijven.

Opstandige fase

De andere optie is een coalitie van de PSOE met de twee nieuwelingen Ciudadanos (Burgers) en Podemos (Wij Kunnen). Tussen de PSOE en Ciudadanos gaat het goed: zij sloten met z'n tweeën een coalitie-akkoord. Maar het is niet gelukt Podemos daarbij te voegen. Podemos is nog in de opstandige fase, zoals de SP in haar begindagen. Voor een partij die zich tegen de politieke kaste afzet, is het vreemd om direct in een regering te stappen.

'Het vraagt veel leiderschap om een coalitie te sluiten', zegt Otto Holman, als universitair hoofddocent aan de Universiteit van Amsterdam gespecialiseerd in Spanje. 'En dat leiderschap ontbreekt op dit moment. Drie van de vier partijleiders zijn nieuw en ze zijn geen van allen van grote statuur.'

Druk van buiten, dat lijkt de enige manier om de politici nader tot elkaar te brengen. Die druk kan van de kiezer komen, als hij opnieuw stemt op 26 juni en de politieke versplintering blijft. Maar de Barcelonese politicoloog Reniu hoopt op het ingrijpen van de Duitse bondskanselier Angela Merkel. 'Er kan niet altijd een demissionaire regering blijven', zegt hij. 'De Europese Unie vraagt om nieuwe bezuinigingen. Ik denk dat na de volgende verkiezingen Merkel zal bellen: sluit een akkoord, en wel onmiddellijk. Zo niet, dan houdt de economische steun op.'

Nederland geeft goede raad

Zou er ooit zo aandachtig zijn geluisterd naar een betoog over de rol van de informateur tijdens een kabinetsformatie? In maart bezocht oud-informateur Herman Tjeenk Willink de Spaanse parlementsvoorzitter Patxi López. Een informateur, legde Tjeenk Willink uit, kan bemiddelen tussen politieke partijen. Dat vergemakkelijkt het vormen van een coalitie.

Steeds als iemand de deur opendeed om López te roepen voor zijn volgende afspraak, wuifde die hem weg. 'Ga door, vertel', moedigde hij Tjeenk Willink aan. Om aan het einde van diens verhaal zijn hoofd te schudden: 'Dat gaat hier niet werken. Zo'n informateur zou in Spanje worden afgemaakt. Hij zou de schuld krijgen als het mislukt een regering te vormen. En trouwens, wie zou het moeten doen? Er zijn hier nauwelijks mensen te vinden op afstand van de politiek, onafhankelijk, en van grote statuur.'

Tjeenk Willink kwam naar Madrid op uitnodiging van de Nederlandse ambassade, die de Haagse ervaring met coalitieregeringen als een mooi exportproduct lijkt te zien. Ook oud-PvdA-leider Ad Melkert en de Amsterdamse politicologe Sarah de Lange werden al eens uitgenodigd.

Toch waken de Nederlanders die Madrid bezochten ervoor zeggen: ze moeten het in Spanje net zo aanpakken als wij. 'Het is niet te kopiëren', benadrukte Tjeenk Willink bij zijn bezoek aan Spanje. 'In Nederland heeft geen enkele politieke partij ooit de meerderheid gehad. Coalities van twee of meer partijen zijn dus onvermijdelijk. Er altijd verschillende coalities mogelijk. En in elke coalitie zit altijd een partij die in de periode ervoor ook regeerde.'

In Spanje is dat alles precies omgekeer, het tegendeel van het Nederlandse poldermodel. Tjeenk Willink: 'Maar misschien komen ze in Spanje door mijn toespraak op ideeën.'

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden