Spaanse griep kwam eigenlijk uit het Oosten

De Spaanse griep, die in 1918 tientallen miljoenen slachtoffers maakte, heet zo omdat een Spaans persbureau de eerste berichten verzond....

ZOU DIT hem zijn, of waait hij toch weer over? Iedere keer dat een afwijkend griepvirus de kop opsteekt, meestal ergens in Zuidoost Azië, vragen influenzaspecialisten zich angstig af of dit de voorbode is van een nieuwe wereldwijde epidemie van griep. Is dit de opvolger van de pandemieën van 1918 (de 'Spaanse' griep), 1957 (de 'Aziatische' griep) en 1968 (de 'Hongkong' griep)?

Zo ook de afgelopen weken. Op 8 april maakte het ministerie van Volksgezondheid van Hongkong bekend dat twee jonge meisjes (van 1 en 4 jaar) geïnfecteerd zijn geraakt met een influenza A virus type H9N2 - een codenaam die aangeeft om welke stam het gaat. Een dag later meldde Peking dat het vijf gevallen van een H9N2-infectie had opgespoord die zich al augustus vorig jaar zouden hebben voorgedaan.

H9N2 komt normaal gesproken alleen bij vogels (kippen, eenden, kalkoenen) voor, maar lijkt nu rechtstreeks overgesprongen naar de mens. Zoals anderhalf jaar geleden ook gebeurde met de 'kippengriep' in Hongkong, toen een influenza A virus type H5N1 onder mensen ging circuleren. Zeker zeventien personen raakten besmet en zes overleden aan dit nieuwe H5N1-virus. De dreigende epidemie werd ingedamd door het rigoreus afmaken van zo'n anderhalf miljoen kippen en ander pluimvee.

Naar het zich laat aanzien is de nieuwe uitbraak van de 'kippengriep' minder gevaarlijk dan de voorgaande. De twee meisjes uit Hongkong zijn inmiddels volledig hersteld en ook de vijf Chinese patiënten zijn allang weer op de been; ze hadden slechts 'milde' griepverschijnselen. Niettemin trekt ook de nieuwe epidemie weer de volle aandacht van griepspecialisten. Van over de hele wereld spoeden zij zich naar Hongkong om het naadje van de kous te weten te komen.

'We leven namelijk in fase 0 van de volgende griep-pandemie', zegt de Engelse viroloog en griepspecialist John Oxford van Academic Retroscreen Virology in Londen, een bedrijf dat zich toelegt op het opsporen van 'oude' griepvirussen. De rechtreekse overstap van griepvirussen van vogels naar de mens, zonder de gebruikelijke tussenstap via varkens, is ook volgens de Rotterdamse viroloog Ab Osterhaus 'iets om je serieus zorgen over te maken.' 'Het griepvirus blijkt moeiteloos in staat soortbarrières te slechten.'

Oxford maakte vorig jaar augustus deel uit van een wetenschappelijke expeditie naar Spitsbergen. Die opende op een kerkhofje bij de hoofdstad Longyearbyen de graven van zeven Noorse mijnwerkers die in 1918, onderweg naar het eiland, door de Spaanse griep werden getroffen en kort na aankomst overleden. De in de permafrost begraven lijken bevatten wellicht nog (sporen van) het griepvirus dat hun het leven kostte.

Met dit virus in handen kan in het laboratorium bestudeerd worden welke specifieke kenmerken het tot het 'killer-virus' bij uitstek maakten. De Spaanse griep, die in 1918 en 1919 over de wereld trok, eiste volgens recent bijgestelde schattingen geen twintig miljoen levens, maar mogelijk honderd miljoen, één procent van de wereldbevolking toen, aldus Oxford. Alleen al in India stierven twintig miljoen mensen.

Opmerkelijk aan het '1918-virus' was zijn virulentie; het doodde ook jonge mensen, en snél. Inwendige bloedingen en vochtophoping in de longen waren typische kenmerken van de Spaanse griep, die in latere epidemieën en pandemieën nauwelijks zijn waargenomen. Waarin wijkt het '1918-virus' af van de latere virussen, willen de griepspecialisten graag weten, zodat ze bij een volgende pandemie op het ergste voorbereid kunnen zijn.

Aanvankelijk leek de Spitsbergen-expeditie op een mislukking uit te lopen. Anders dan de grondradarbeelden aangaven, lagen de kisten met de lijken van de zeven Noorse mijnwerkers niet in de permafrost-laag, maar ruim erboven. Zodat ze jaarlijks ontdooiden en weer bevroren - bepaald geen ideale conditie voor het conserveren van een virus.

Niettemin, zo onthulde Oxford vorige week op een virologie-congres op Malta, heeft de expeditie monsters genomen van de stoffelijke resten, die momenteel worden bestudeerd in een streng beveiligd laboratorium in het Engelse Mill Hill. De eerste resultaten wijzen er volgens Oxford op dat het '1918-griepvirus' een 'gewoon' influenza A virus was van het type H1 (de N is nog niet bepaald). Waarom het zo dodelijk was, blijft nog een raadsel.

Wel is duidelijk dat de eerste griep-pandemie weinig met Spanje te maken had, zo heeft de speurtocht naar het originele griepvirus van 1918 - niet alleen op Spitsbergen, maar ook in de permafrost van Alaska en in de vriezers van het pathologisch laboratorium van het Amerikaanse leger in Washington D.C - intussen duidelijk gemaakt. De term 'Spaanse griep' stamt uit het eerste bericht over de epidemie, dat in het najaar van 1918 door het persbureau Agencia Fabra in Madrid werd verspreid. De aanduiding vond vervolgens wereldwijd ingang.

De Spaanse griep kwam niet uit Spanje. Het meest waarschijnlijk is dat het virus uit Zuid-China komt, aldus de influenza-specialist Kennedy Shortridge uit Hongkong in het aprilnummer van Nature Medicine. Oorspronkelijk onder vogels circulerend, bereikte het virus via varkens de mens, waarschijnlijk al rond 1915 en mogelijk veel eerder.

Naar Europa kon het virus komen via Chinese arbeiders die in de Eerste Wereldoorlog meehielpen de loopgraven voor de geallieerde legers in Frankrijk en België aan te leggen. Zeker is dat in kampen rond het Noord-Franse Montreuil Kantonese arbeiders waren gehuisvest die, aldus Shortridge, vermoedelijk het toen nog sluimerende '1918-virus' hebben meegebracht.

Op Malta maakte Oxford gewag van een goed gedocumenteerde uitbraak van griep in een Engels legerkamp in Frankrijk in 1916. Correcter is dus om over de 'Engelse' of de 'Franse' griep te spreken, aldus Oxford. Mogen we Shortridge geloven, dan zal de pandemie van 1918 in de annalen moeten worden bijgezet als de 'Kanton' of de 'Guangdong'-griep.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden