SP raakt kwart stemmers uit 2014 kwijt, vooral daar waar ze ging meebesturen

De partij zelf ziet geen causaal verband

Bij de eerste verkiezingen onder leiding van Lilian Marijnissen leverde de SP woensdag zetels in, vooral in de gemeenten waar ze vier jaar geleden is gaan meebesturen. De partij zelf ziet geen causaal verband.

Oeps, dacht Lilian Marijnissen toen ze woensdagavond de exitpolls uit de grote gemeenten zag. In 2014 boekte de SP onder leiding van Emile Roemer een recorduitslag in de gemeenteraden en ging de partij besturen 'langs de hele A2'. In 2018 levert de partij een fors deel van die winst weer in en wacht in veel gemeenten de oppositie.

Wanneer donderdag de polls zijn gestold in tastbare uitslagen, deelt partijvoorzitter Ron Meyer toch een pluim uit aan Marijnissen. 'Ze heeft het fantastisch gedaan. Daar zit de toekomst en de potentie ter linkerzijde van ons land.'

De kersverse partijleider - in december trad ze aan - stak het klassieke SP-activisme in een modern jasje. Ze verscheen als hologram op vier locaties tegelijk en als metershoge projectie op kantoor- en bankgebouwen. Toch vertrokken kiezers. De SP raakte 100 duizend stemmers kwijt, een kwart van de 395 duizend uit 2014.

Vooral in de steden waar de SP de afgelopen jaren meebestuurde, levert de partij zetels in. Amsterdam van 6 naar 3, Utrecht van 4 naar 2, Eindhoven van 7 naar 4, Arnhem van 8 naar 3, Maastricht van 5 naar 3. De lijst is langer: Almelo, Hengelo, Breda, Landgraaf, Lelystad, Schiedam, Tilburg, Vlissingen, Weert. Overal zien socialistische wethouders de grond onder hun voeten verdwijnen. Pekela is een uitzondering: de 4 zetels blijven behouden.

Causaal verband

Heeft het besturen de partij opgebroken? Meyer ziet geen causaal verband. Hij zei het de afgelopen jaren met trots: natuurlijk kan de SP regeren, 'dat doen we in veertig gemeenten'. De rode as liep langs de A2, van Maastricht tot Amsterdam. De activisten van weleer leverden sinds 2014 in Amsterdam en Utrecht capabele wethouders als Laurens Ivens en Paulus Jansen. Lokaal kon de SP in tal van gemeenten zelfs met de VVD door een deur.

Emile Roemer was de architect die vol inzette op de lokale coalities. Toen hij afzwaaide als partijleider, droomde hij nog één keer hardop: er zou een dag komen dat het land (mede) werd geregeerd door de SP. Marijnissen kon dat waarmaken. Zijn erfenis lijkt woensdag deels te zijn verdampt. In gemeenten waar de SP bestuurde, levert de partij eenderde van de zetels in.

Meyer had het verlies enigszins ingecalculeerd. 'In 2014 hadden we de wind mee en boekten we een historische uitslag.' Dat record viel niet te evenaren. Toch handhaaft de partij zich in de kleinere gemeenten, zegt hij. In een paar plaatsen debuteert de SP zelfs: Heerenveen, Purmerend, Leusden. Maar in de grote steden krijgt de partij 'een klap'. 'Het landschap is totaal versplinterd. Daar hebben wij last van.'

Kiezers vertrokken in de steden wellicht naar partijen die identiteitspolitiek bedrijven, denkt Meyer. Aan de bestuurskwaliteiten van zijn partij lag het niet. 'Integendeel. Vriend en vijand spreken vol lof over onze wethouders in Amsterdam en Utrecht.' De partij heeft niet de sympathie van de kiezers verloren, wel een deel van de stemmen.

Lokale SP-wethouders zien evenmin een verband tussen hun verdiensten en het electorale verlies. Arjan Vliegenthart, wethouder in Amsterdam, zag een campagne die gedomineerd werd door 'cultuurpolitiek' in plaats van sociaal-economische thema's. In de hoofdstad maakten Forum voor Democratie, Denk en (waarschijnlijk) Bij1 hun opwachting. 'Voor een partij die niet naar links of naar rechts schopt, maar van beneden naar boven, is dat een lastige positie.'

Utrechter Paulus Jansen reageert: 'Mensen zijn heel verbaasd dat wij hier verloren hebben.' Het was de landelijke dynamiek die de SP lokaal parten speelde, is de overtuiging. De partij bokste dit keer op tegen slechte peilingen. Hij verwacht met 2 zetels niet te kunnen terugkeren in het college.

'Wij hebben de laatste jaren een positieve pers gehad', zegt ook de Maastrichtse wethouder en lijsttrekker Jack Gerats. In de volkswijken moest hij dit keer concurreren met de PVV en lokale populistische partijen. Ook een studentenpartij haalde 2 zetels.

Het glas is halfvol: de uitslag in Maastricht is met 3 zetels slechter dan vier jaar geleden, maar beter dan in 2010. Marijnissen is de juiste voorvrouw, meent Gerats, maar ze zit er pas net. 'Te kort om zich te kunnen profileren.' Hij hoopt toch door te kunnen als wethouder. 'De stad heeft behoefte aan continuïteit van het sociaal beleid.'

Meyer wil niet vooruitlopen op de lokale college-onderhandelingen, maar de prioriteit van deze voorzitter ligt bij de straat. Afdelingen die niet actief genoeg waren in de wijken mochten van het partijbestuur dit jaar niet meedoen aan de verkiezingen. Zo denkt ook Marijnissen erover. De dag na de verkiezingen gaan we de straat weer op, zei ze woensdag tegen haar achterban.

De barricades op, protest tegen de gevestigde orde, dat is ook onder Marijnissen de essentie van de SP. Maar wie een proteststem wil uitbrengen, heeft lokaal veel alternatieven. Meyer: 'Ik denk dat wij voor mensen tot de sympathiekste partijen behoren. Maar de tweede stem heeft weinig zin, je moet de eerste stem verdienen.'

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.