SP heeft winst niet voluit verzilverd

Dat een landelijke partij bij de laatste gemeenteraadsverkiezingen fors heeft gewonnen of de grootste is geworden, betekent niet dat die partij ook plaatsneemt in het bestuur van de gemeente. Omgekeerd leidt een groot verlies niet automatisch tot verbanning uit de colleges.

DEN HAAG - Vooral de SP heeft zijn overwinningen in veel gemeenten niet weten te verzilveren. Anderzijds leveren CDA en VVD overal wethouders, ook als ze flink hebben verloren in een gemeente.


Dat blijkt uit onderzoek van de Volkskrant naar de vorming van colleges van B en W na de gemeenteraadsverkiezingen van 19 maart. Van de 380 gemeenten waar toen gestemd kon worden, zijn de coalities van 326 gemeenten bekend of zo goed als bekend. De collegevorming is op de voet te volgen op volkskrant.nl/coalities.


De Volkskrant vergeleek van de landelijke partijen de uitslag in elke gemeente met de samenstelling van het college. Hoe goed kunnen VVD, CDA, SP, PvdA, D66, GroenLinks, ChristenUnie en SGP zich de gemeentelijke colleges in onderhandelen? En wat gebeurt er als die partijen een daverende overwinning behalen of de grootste worden? Is dat een toegangsbewijs voor een wethouderszetel?


Dat het CDA van de landelijke partijen de grootste is en daar uitbundig op heeft gekapitaliseerd, bleek al eerder. De landelijk 14,3 procent van de stemmen, betekende een kleine verkiezingsnederlaag, maar verschaft de christendemocraten toegang tot bijna driekwart van de colleges.


Het maakt daarbij weinig uit als het CDA in een gemeente stemmen heeft verloren. In 120 van de gemeenten waar een college is gevormd en waar het CDA verloor, kwam de partij in ruim de helft van de gevallen toch gewoon in het college.


Helemaal vlekkeloos is het onderhandelingsresultaat niet. In één op de vijf gemeenten waar het CDA de grootste landelijke partij werd, vielen de christendemocraten tot dusver buiten de boot.


De ChristenUnie scoort in dit opzicht tot nu toe 100 procent: in alle tien gemeenten waar de partij de grootste landelijke partij werd, komen ChristenUnie-wethouders. De SGP, grootste landelijke partij in 20 gemeenten waar coalities zijn gevormd, verzilverde die positie daar 16 keer.


Ook D66 slaagt er goed in de verkiezingswinst van 19 maart te verzilveren. In de 326 gemeenten waar de collegeonderhandelingen bijna of geheel zijn afgerond, won de partij 150 keer. In 90 gevallen kwam D66 in het college. De partij werd in 46 gemeenten de grootste landelijke partij en verzilverde dit tot nu toe 36 van de 42 keer.


De PvdA wordt uit flink wat coalities geweerd. Als de coalitiebesprekingen zo blijven uitpakken voor de partij verdwijnen ze uit 50 van 178 colleges waarvan ze van 2010 tot 2014 deel uitmaakten. Waar de PvdA de grootste landelijke partij is maken ze drie van de vier keer deel uit van de coalitie.


De VVD verloor een kwart van de stemmen, maar levert slechts 10 procent van de wethouderszetels in. In bijna de helft van de gemeenten waar de partij verloor, heeft de VVD zich het college in weten te onderhandelen. Voor GroenLinks geldt het omgekeerde: verkiezingswinst wordt voor 50 procent verzilverd.


De SP, na D66 de grote winnaar op 19 maart, neemt in drie keer zo veel colleges plaats als in 2010. Tot dusver staat de teller op 39. Maar dat hadden er meer kunnen zijn. In 66 gemeenten boekte de SP een forse zege en 24 keer is de SP de grootste van de landelijke partijen. In de helft van die gevallen neemt de partij uiteindelijk plaats in het college.


'Maar met deelname aan de colleges van Utrecht en Eindhoven kun je niet zeggen dat wij aan het kortste eind trekken van de coalitieonderhandelingen', zegt SP-secretaris Hans van Heijningen. Hij kijkt er niet van op dat zijn partij cijfermatig slecht scoort in de collegevorming. 'Voor ons is besturen geen doel op zich. Wij zijn geen middenpartij die met alle plezier aanschuift als een andere partij buiten de boot valt.'


De grote winnaar, na D66, van de verkiezingen op 19 maart, neemt tot dusver in 39 colleges plaats. Dat hadden er veel meer kunnen zijn.

Lokalen gedragen zich als echte middenpartij

den haag


Linksgeoriënteerde partijen willen graag met gelijkgestemden samenwerken, zoals christelijke partijen elkaar opzoeken. Maar de werkelijkheid is dat bijna iedereen moet aanschuiven bij een lokale wethouder of een van CDA-huize.


Dat blijkt uit de samenstelling van de 326 colleges die al gevormd zijn of die al zo goed als zeker zijn.


Lokale partijen gedragen zich als echte middenpartijen en werken samen met om het even welke andere partij. Dat is logisch, want lokale wethouders zitten in ruim tweederde van alle colleges, dus de kans dat een andere partij zichzelf daarin terugvindt is groot. De 'lokalen' hebben wel een lichte voorkeur voor CDA en VVD.


Voor het CDA, vertegenwoordigd in bijna driekwart van alle colleges, geldt hetzelfde als voor de lokale partijen. De christendemocraten doen met iedereen zaken, maar hebben wel duidelijkere voorkeuren. Liever niet met GroenLinks en SP, liever wel met SGP en ChristenUnie.


Die liefde is geheel wederzijds, vooral voor de SGP. In bijna acht op de tien colleges waar de streng gereformeerden tot dusver in zitten, vinden ze een CDA-wethouder naast zich. De ChristenUnie levert zich iets minder over: in zeven van de tien colleges van de tot nu toe 75 coalities met een ChristenUnie-geluid, is ook het CDA te horen.


GroenLinks en SP zoeken de PvdA het meeste op; in bijna de helft van de colleges waarin die partijen zitten, heeft een PvdA-wethouder een plek. Maar als alle PvdA-wethouders om zich heen kijken, zien ze in 70 procent van de gevallen collega's van het CDA.


Ook de VVD kan niet om samenwerking met lokale partijen en het CDA heen, maar heeft daarnaast een sterke voorkeur voor D66.


D66 op zijn beurt blijkt een echte partij van het midden. GroenLinks en SP willen graag met D66 samenwerken. Tegelijk plaatst de partij D66-wethouders naast die van VVD, CDA en van lokale partijen. Met ChristenUnie en SGP heeft D66 weinig tot niets op.


collegevorming volgen op volkskrant.nl/coalities


Hans van Heijningen SP-secretaris

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden